สิ่งแวดล้อมสรรค์สร้างวินิจฉัย

ประสบการณ์และปัจจัยที่มีผลต่อการรับรู้ด้วยประสาทสัมผัสในย่านเมืองเก่าทุ่งยั้ง-ลับแล

ธเนศ ปัญญาดี — 2026-01-09

การดูแลรักษามรดกวัฒนธรรมในปัจจุบันมักมุ่งเน้นการอนุรักษ์วัฒนธรรมที่จับต้องได้ ขณะที่การพิจารณาวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้และสภาพแวดล้อมที่เกี่ยวข้องมีเพียงส่วนน้อย ทั้งยังขาดการเชื่อมโยงองค์ประกอบเหล่านี้ผ่านมิติด้านการรับรู้ที่มีผลต่อการสร้างบรรยากาศและความเป็นสถานที่ ทั้งที่ประสาทสัมผัสทั้ง 5 มีบทบาทสำคัญในการรับรู้สภาพแวดล้อม สร้างความเป็นสถานที่ และช่วยส่งเสริมการท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม ดังนั้น การศึกษานี้จึงมุ่งศึกษาประสบการณ์การรับรู้องค์ประกอบทางวัฒนธรรมด้วยประสาทสัมผัส รวมถึงปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ที่มีต่อวัฒนธรรมซึ่งสะท้อนความเป็นพื้นที่เมืองเก่าทุ่งยั้ง-ลับแล อำเภอลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ ซึ่งเป็นชุมชนประวัติศาสตร์ที่มีวัฒนธรรมหลากหลายจากการผสมผสานของหลายชาติพันธุ์และวัฒนธรรม มีทั้งมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องได้และจับต้องไม่ได้กระจายอยู่ทั่วพื้นที่ ด้วยระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสานระหว่างวิธีวิจัยเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ โดยใช้การวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงสำรวจ (EFA) กับกลุ่มตัวอย่าง 204 คน ที่มีอายุ 18 ปีขึ้นไป ที่เป็นคนในพื้นที่และมีประสบการณ์หรือความเกี่ยวข้องกับพื้นที่เมืองเก่าทุ่งยั้ง-ลับแล ในรูปแบบต่างๆ เครื่องมือที่ใช้ในการศึกษาคือแบบสอบถามแบบรายการและคำถามปลายเปิด

ผลการวิจัยพบว่า ประสาทสัมผัสทั้ง 5 ได้แก่ การมองเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น การรับรส และการสัมผัส มีบทบาทสำคัญในการรับรู้วัฒนธรรมและองค์ประกอบทางวัฒนธรรมในพื้นที่เมืองเก่าทุ่งยั้ง-ลับแล ผลการวิเคราะห์ EFA สามารถจัดกลุ่มปัจจัยได้ 4 องค์ประกอบหลักที่ ได้แก่ (1) ปัจจัยด้านลักษณะเฉพาะของสิ่งเร้า (2) ปัจจัยด้านลักษณะส่วนบุคคล (3) ปัจจัยด้านความสัมพันธ์ และ (4) ปัจจัยด้านความต้องการ ซึ่งทั้ง 4 ปัจจัยมีปฏิสัมพันธ์กับประสาทสัมผัสทั้ง 5 สร้างประสบการณ์การรับรู้ที่ซับซ้อนและเป็นเอกลักษณ์ของพื้นที่เมืองเก่าทุ่งยั้ง-ลับแล โดยเฉพาะปัจจัยด้านลักษณะเฉพาะของสิ่งเร้าที่มีค่าน้ำหนักสูงสุด สะท้อนอิทธิพลของสิ่งเร้าทางกายภาพที่สร้างความประทับใจร่วมกันในกลุ่มผู้ใช้พื้นที่ ขณะที่ปัจจัยด้านลักษณะส่วนบุคคลแสดงความหลากหลายของการรับรู้ตามเพศ อายุ อาชีพ ประสบการณ์ที่แตกต่างกันในแต่ละบุคคลมีผลต่อการรับรู้และตีความวัฒนธรรมที่แตกต่างกัน ผลการศึกษา
ยังสอดคล้องกับแนวคิดที่ว่าประสาทสัมผัสทั้ง 5 มีบทบาทสำคัญต่อการรับรู้คุณค่าทางวัฒนธรรมในสภาพแวดล้อมของเมืองเก่า ทำให้ผู้คนเกิดความเข้าใจ ตระหนัก เห็นคุณค่า เชื่อมโยงกับเรื่องราวในอดีต เกิดความทรงจำร่วม อารมณ์ความรู้สึกและจินตนาการที่มีต่อสถานที่นั้น ๆ ช่วยสร้างอัตลักษณ์และเสริมสร้างการรับรู้ความเป็นสถานที่ของพื้นที่มรดกทางวัฒนธรรม ผลการศึกษานี้นำไปประยุกต์ใช้ในการวางแผนและอนุรักษ์เมืองเก่าในบริบทการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมไทยด้วยการรับรู้ทางประสาทสัมผัส สามารถเป็นแนวทางการวางแผนเชิงวัฒนธรรมที่คำนึงถึงความแตกต่างของปัจจัยส่วนบุคคล ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของผู้มีความผูกพันกับพื้นที่ และให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์ลักษณะทางกายภาพที่กระตุ้นประสาทสัมผัส เพื่อการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมที่ครอบคลุมและเหมาะสมกับบริบทเฉพาะของย่านเมืองเก่าแต่ละแห่ง

ความสัมพันธ์พื้นที่ว่าง พื้นผิวทางสถาปัตยกรรมโดย กอตต์ฟรีด เซมเปอร์ ออตโต วาร์กเนอร์ อดอล์ฟ โลส และ เพเทอร์ เบเรนส์

ภดารี กิตติวัฒนวณิช — 2026-01-23

บทความนี้นำเสนอทฤษฎีและความหมายพื้นที่ว่าง - พื้นผิวทางสถาปัตยกรรม ประวัติความเป็นมาของ กลุ่มสถาปนิกที่มีอิทธิพลต่อสังคมสมัยศตวรรษที่ 19 ซึ่งเป็นรากฐานของทฤษฎีและแนวคิดส่วนนึงของสถาปัตยกรรมยุคโมดิร์นและส่งผลต่อแนวคิดที่มีความสัมพันธ์กับพื้นที่ว่าง - พื้นผิว โดยศึกษาแนวคิดของกอตต์ฟรีด เซมเปอร์, ออตโต วาร์กเนอร์, เพเทอร์ เบเรนส์ และอดอล์ฟ โลส สถาปนิกนักทฤษฎีผู้เป็นรากฐานของงานสถาปัตยกรรมโมเดิร์น และส่งผลต่อทั้งโลกของทฤษฎีและโลกของการออกแบบสถาปัตยกรรมจนมาถึงทุกวันนี้ โดยศึกษาผลงานสถาปนิกผ่านการออกแบบผลงานที่เป็นสากลส่งผลถึงกระบวนการทำงานที่ต่างกัน เพื่อเปรียบเทียบแนวคิดที่มีความสัมพันธ์กับพื้นที่ว่าง - พื้นผิวในงานสถาปัตยกรรม โดยศึกษาผลงานที่เริ่มต้นด้วยการพัฒนาองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมการพัฒนาความสัมพันธ์ “พื้นที่ว่าง – พื้นผิว” เป็นหลัก โครงการที่มีการเริ่มเปิดเผยพื้นผิวของอาคาร การไม่ปิดบัง พื้นผิวของวัสดุเพราะเห็นถึงความหมายในวิธีการแสดงออกแบบหน้าที่ใช้สอยของมัน การกำหนดรูปทรงใหม่จากการสร้างจินตนาการทางเทคนิค การเปลี่ยนรูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่ไม่ประดับประดาเป็นสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ ช่วงเริ่มต้นรวมถึงเห็นความสำคัญของ“พื้นที่ว่าง – พื้นผิว” ที่มีผลต่อสถาปัตยกรรมสมัยใหม่เป็นหลัก

กรอบทฤษฎีการศึกษาข้อมูลที่สามารถทำความเข้าใจพื้นที่ว่าง - พื้นผิว และองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่เกิดผลกระทบและส่งผลต่อพัฒนาการ จากการศึกษาแนวคิดที่เกี่ยวข้อง องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมจะดูคุ้นเคยเพราะมีภาษาสื่อสารลักษณะที่แสดงออกเป็นสากล สื่อสารหน้าที่ใช้สอยและความจำเป็นอยู่ของมันพร้อมทั้งเรียนรู้พัฒนาการด้านวัสดุและวิธีการสร้างใหม่ ๆ องค์ประกอบที่เราไม่เคยเห็น ที่ไม่ได้พยายามลอกเลียนรูปแบบในอดีตของใคร ลักษณะเฉพาะของภาษาสถาปัตยกรรมนี้เป็นจุดเริ่มของสถาปัตยกรรมที่เรียกว่า “Modern Architecture” ที่มีการพัฒนามาจากองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมการพัฒนามุมมองเกี่ยวกับ “พื้นที่ว่าง – พื้นผิว” จากนักคิดในยุคก่อนหน้านี้มีผลต่อสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ในยุคปัจจุบัน

สยามสแควร์ walking street: การเปลี่ยนแปลงห้าด้านหลังสถานการณ์ โควิด-19

จิตติศักดิ์ ธรรมาภรณ์พิลาศ — 2026-01-23

ในช่วงเดือนธันวาคมปี พ.ศ. 2562 ทั่วโลกได้จับตามองสถานการณ์โรคระบาดที่มีความรุนแรงในมณฑลหูเป่ยประเทศสาธารณรัฐประชาชนจีน โดยพบผู้ติดเชื้อปอดอักเสบและมีการระบาดอย่างต่อเนื่องรุนแรงไปทั่ว การแพร่กระจายของโรคมีการระบาดอย่างรุนแรงและรวดเร็วทำให้เกิดผู้ป่วยหนักและผู้เสียชีวิตเป็นจำนวนมากโดยทางการแพทย์ยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่นอนและไม่มีวิธีการรับมือกับโรคระบาดใหม่ชนิดนี้ สถานการณ์การติดเชื้อและการแพร่ระบาด มีภาวะที่รุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง มีผู้ป่วยและจำนวนผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้นอย่างมาก ภาครัฐของไทย ได้ออกมาตรการเพื่อควบคุมและจำกัดการระบาดของโรค ซึ่งมาตรการดังกล่าวส่งผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตประจำวันของประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่กรุงเทพมหานครมีการปิดสวนสาธารณะ การปิดโรงเรียน การปิดห้างสรรพสินค้า รวมถึงกิจกรรมการค้าในหลายกิจกรรมที่ถูกมองว่าเป็นกิจกรรมที่มีความเสี่ยงในการทำให้เกิดการแพร่ระบาดของโรค ส่งผลให้ผู้ประกอบกิจการได้รับผลกระทบจากมาตรการป้องกันการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 อย่างรุนแรง ขาดรายได้ การขาดสภาพคล่อง ซึ่งทำให้เกิดผลกระทบแตกต่างกันไป บางรายต้องเลิกกิจการไปในที่สุด ซึ่งการแพร่ระบาดของ โควิด-19 ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อสยามสแควร์เช่นเดียวกันกับย่านการค้าและห้างสรรพสินค้าในหลายพื้นที่ของประเทศไทย ทำให้ผู้เยี่ยมเยือนในพื้นที่สยามสแควร์ลดจำนวนลงอย่างรวดเร็วและต่อเนื่องในช่วงของการแพร่ระบาด นอกจากนี้ในกิจกรรมต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในพื้นที่สยามสแควร์ อาทิเช่น ร้านอาหาร ร้านตัดผม คลินิกความงาม คลินิกเสริมสวย หรือกิจกรรมที่มีการสัมผัสใกล้ชิดระหว่างบุคคล ในเวลานั้นถูกห้ามหรืองดกิจกรรมเหล่านั้นโดยไม่รู้ระยะเวลาสิ้นสุด ด้วยเหตุของการระบาดของ โควิด-19 และมาตรการการข้างต้นที่ส่งผลกระทบต่อกิจกรรมการค้าในพื้นที่สยามสแควร์ ทำให้สำนักงานจัดการทรัพย์สินจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตัดสินใจที่จะใช้สถานการณ์ดังกล่าวให้เกิดประโยชน์ในการแก้ไขปัญหาด้านกายภาพในพื้นที่ โดยการปรับปรุงพื้นที่สยามสแควร์เพื่อเตรียมความพร้อมในการกลับมาของกิจกรรมการค้าในอนาคตหลังสภาวะวิกฤตของการแพร่ระบาดลดน้อยลงหรือสิ้นสุดลง โดยการใช้ผังแม่บทการพัฒนาพื้นที่สยามสแควร์มาเป็นกรอบตั้งต้นในการปรับปรุงพื้นที่ เน้นการแก้ไขปัญหาด้านสาธารณูปโภคที่มีปัญหามาอย่างต่อเนื่องจากในอดีต ได้แก่ ความมั่นคงหรือเสถียรภาพของพลังงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งพลังงานไฟฟ้าในพื้นที่สยามสแควร์ ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานหลักสำคัญ ที่หากเกิดความเสียหาย จะส่งผลกระทบต่อกิจกรรมในพื้นที่เป็นวงกว้าง สร้างความเสียหายต่อมูลค่าทางธุรกิจในพื้นที่อย่างมหาศาล รวมไปถึงการแก้ปัญหาการรระบายน้ำ การป้องกันน้ำท่วมในช่วงฤดูฝน การแก้ปัญหาการจราจรติดขัด และการให้บริการการใช้พื้นที่สาธารณะในพื้นที่สยามสแควร์และพื้นที่ต่อเนื่อง รวมไปถึงการเตรียมความพร้อมเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นในอนาคตโดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านเทคโนโลยีการสื่อสารและเทคโนโลยีด้านไอที เทคโนโลยี การพัฒนาปรับปรุงย่าน เพื่อสอดรับกับกิจกรรมการใช้พื้นที่และส่งเสริมตอบสนองการปฏิสัมพันธ์ของสาธารณะ การสร้างให้เกิดพื้นที่สาธารณะย่านคนเดินที่เป็นประโยชน์กับเมืองให้เกิดขึ้นโดยอาศัยวิกฤตของสถานการณ์โควิด-19 มาเป็นโอกาสในการขับเคลื่อนการพัฒนาในพื้นที่อย่างเหมาะสม