แนวคิดเรื่องอันตราภพหลังความตาย ในคัมภีร์อภิธรรมของแต่ละนิกาย (1) - พนัสดิษฐ์, ประภากร (ธรรมธารา, 2021)
“อันตราภพ” หรือ “ภพในระหว่าง” คือสภาวะที่อยู่ระหว่างความตายกับภพภูมิใหม่ที่เหล่าสัตว์จะไปเกิด ถือเป็นมติธรรม ที่เป็นข้อวิวาทะสำคัญของพระพุทธศาสนาแต่ละนิกาย ซึ่งประเด็นสำคัญของการวิวาทะอยู่ที่ว่าหลังจากสัตว์ตายไปแล้วเกิดใหม่ในทันทีเพียงชั่วขณะจิต หรือมีช่วงเวลาสั้นๆ ที่เป็นรอยต่อระหว่างภพภูมิเก่ากับภพภูมิใหม่ ที่สัตว์ดำรงอยู่ในรูปแบบของขันธ์ 5 แบบละเอียดอยู่ อย่างไรก็ตามมติธรรมนี้กลับไม่ได้รับความสนใจจากวงการวิชาการพุทธศาสตร์ในประเทศไทยเท่าที่ควร เนื่องจากเป็นแนวคิดที่ถูกปฏิเสธโดยคัมภีร์อภิธรรมเถรวาท อีกทั้งเนื้อหาเกี่ยวกับอันตราภพในคัมภีร์กถาวัตถุและกถาวัตถุอรรถกถาก็มีอยู่อย่างจำกัด ไม่สามารถให้ภาพรวมที่ชัดเจนเกี่ยวกับมติธรรมนี้ได้ทั้งหมด บทความนี้มีวัตถุประสงค์ที่จะนำเสนอข้อมูลเรื่องอันตราภพในคัมภีร์ของแต่ละนิกาย เพื่อแสดงให้เห็นภาพรวมทั้งหมดของแนวคิดทั้งจากฝ่ายที่ปฏิเสธและสนับสนุนมตินี้ รวมทั้งวิเคราะห์ลึกลงไปถึงแนวคิดที่อยู่เบื้องหลังมติธรรมของทั้งสองฝ่ายว่าเหตุใดจึงยอมรับหรือปฏิเสธอันตราภพ โดยแบ่งการนำเสนอออกเป็น 1) การวิเคราะห์ชื่อเรียกของอันตราภพ และ 2) การวิเคราะห์คุณลักษณะของอันตราภพ ซึ่งจากการศึกษาพบว่า ชื่อเรียกต่างๆ ของอันตราภพ ได้แก่ อันตราภพ (อันตราปรินิพพายี) คันธัพพะ สัมภเวสี และมโนมยะ นั้นมีที่มาจากเนื้อความในพระสูตรที่ฝ่ายสนับสนุนมติยกขึ้นมาอ้าง ซึ่งสาเหตุของความเห็นที่ไม่ตรงกันของแต่ละนิกายในการแปลความชื่อเหล่านี้ว่ามีความเกี่ยวข้องกับอันตราภพหรือไม่นั้น เกิดขึ้นมาจากการทรงจำพระสูตร และการตีความพุทธพจน์ที่แตกต่างกัน สำหรับในเรื่องคุณสมบัติของอันตราภพนั้นมีที่มาจากการวิวาทะโดยการใช้หลักเหตุผลในการโต้แย้ง โดยฝ่ายที่สนับสนุนมติใช้คุณลักษณะของอันตราภพ เช่น เป็นสัตว์จำพวกโอปปาติกะ มีช่วงอายุขัยอยู่ในระหว่าง 7 หรือ 49 วัน เป็นต้น มาอธิบายยืนยันการมีอยู่ของอันตราภพ อย่างไรก็ตาม เนื่องจากจุดยืนของทั้งสองฝ่ายอยู่บนพื้นฐานแนวคิดที่แตกต่างกัน หลักเหตุผลที่ฝ่ายหนึ่งนำมาอ้างอิงก็ใช่ว่าจะทำให้อีกฝ่ายคล้อยตามได้เสมอไป ===== * บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของบทความที่ตีพิมพ์แล้วใน Bhanussadit, Prapakorn (Cheng Mingzhen), “The Concept of Antarābhava in Buddhist Schools,” Journal of Asian and African Studies vol.13, No.1 (2018): 177-208 โดยมีการปรับแก้เนื้อหาให้เหมาะสมกับการนำเสนอในวงการวิชาการประเทศไทย อีกทั้งยังได้ทำการแก้ไขและเพิ่มเติมข้อมูลที่ค้นพบในภายหลัง ให้บทความมีความสมบูรณ์มากยิ่งขึ้น