การตรากฎหมายรับรองสิทธิในการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกันในเอเชีย: ศึกษากรณีไต้หวันและเนปาล เปรียบเทียบกับประเทศไทย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
สิทธิในการก่อตั้งครอบครัวเป็นสิทธิมนุษยชนประเภทหนึ่ง และหลายประเทศเริ่มตระหนักถึงความจำเป็นที่จะต้องตรากฎหมายเพื่อรับรองสิทธิในการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกัน ภายใต้ปัจจัยทางสังคมที่แตกต่างกันไป เช่น การเรียกร้องจากภาคประชาชน การผลักดันจากฝ่ายการเมือง บทบาทขององค์กรตุลาการ นำไปสู่การผลักดันการออกกฎหมายเพื่อรับรองสิทธิในการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกัน เอเชียเป็นหนึ่งในทวีปที่ต้องเผชิญหน้ากับปรากฏการณ์เหล่านี้เช่นเดียวกัน นำไปสู่ความพยายามออกมาตรการทางกฎหมายเพื่อรับรองสิทธิในการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกัน บทความฉบับนี้จึงมีขึ้นเพื่อศึกษาและนำเสนอปัจจัยอันนำไปสู่การตรากฎหมายเพื่อรับรองสิทธิในการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกันในไต้หวันและเนปาลที่สามารถก่อตั้งสิทธิในการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกันได้สำเร็จ โดยศึกษาเปรียบเทียบกับไทยที่จัดทำพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 (พระราชบัญญัติสมรสเท่าเทียม) โดยรัฐสภา
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์และเนื้อหาในเว็บไซต์ของวารสารกฎหมาย (รวมถึง โดยไม่จำกัดเฉพาะ เนื้อหา รหัสคอมพิวเตอร์ งานศิลป์ ภาพถ่าย รูปภาพ ดนตรีกรรม โสตทัศนวัสดุ) เป็นกรรมสิทธิ์ของวารสารกฎหมาย และผู้ได้รับการโอนสิทธิทุกราย
1. วารสารกฎหมาย ให้อนุญาตให้คุณใช้สิทธิอันไม่เฉพาะเจาะจงที่สามารถถูกถอนเมื่อใดก็ได้ โดยไม่มีค่าใช้จ่าย ในการ
- เยี่ยมชมเว็บไซต์และเอกสารในเว็บไซต์นี้ จากคอมพิวเตอร์หรือเครื่องมือสื่อสารผ่านเว็บบราวเซอร์
- คัดลอกและจัดเก็บเว็บไซต์และเอกสารในเว็บไซต์นี้บนลงคอมพิวเตอร์ของคุณผ่านระบบความจำ cache
- สั่งพิมพ์เอกสารจากเว็บไซต์นี้สำหรับการใช้ส่วนตัวของคุณ
- ผลงานที่ได้รับการตีพิมพ์โดยวารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ถูกคุ้มครองภายใต้ Creative Commons Attribution 4.0 International License ซึ่งอนุญาตให้ทุกคนสามารถคัดลอก แจกจ่าย ดัดแปลง ส่งต่อ ผลงานได้ ก็ต่อเมื่อผลงานและแหล่งข้อมูลได้รับการอ้างอิงอย่างเหมาะสม
2. วารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สงวนสิทธิ์ไม่อนุญาตให้คุณใช้สิทธิอื่นใดที่เกี่ยวข้องกับเว็บไซต์และเอกสารบนเว็บไซต์นี้ เช่น การคัดลอก ดัดแปลง เปลี่ยนแปลง ส่งต่อ ตีพิมพ์ แจกจ่าย เผยแพร่ จัดแสดงในที่สาธารณะ ไม่ว่าจะในรูปแบบใดก็ตาม ซึ่งเว็บไซต์หรือเอกสารบนเว็บไซต์ โดยไม่อ้างอิงถึงแหล่งข้อมูลหรือโดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษรจากวารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
3. คุณอาจขออนุญาตที่จะใช้เอกสารอันมีลิขสิทธิ์บนเว็บไซต์นี้โดยการเขียนอีเมลล์มายัง journal@law.chula.ac.th
4. วารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เข้มงวดกับการคุ้มครองลิขสิทธิ์อย่างมาก หากวารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยพบว่าคุณได้ใช้เอกสารอันมีลิขสิทธิ์บนเว็บไซต์นี้โดยไม่ถูกต้องตามการอนุญาตให้ใช้สิทธิ ดังที่กล่าวไปข้างต้น วารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยอาจดำเนินคดีตามกฎหมายต่อคุณได้ เพื่อเรียกร้องค่าเสียหายที่เป็นตัวเงินและคำขอชั่วคราวให้คุณหยุดการใช้เอกสารดังกล่าว ทั้งนี้ คุณอาจถูกสั่งให้ชดใช้ค่าใช้จ่ายใดๆ ที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินการตามกฎหมายนี้
หากคุณพบเห็นการใช้เอกสารอันมีลิขสิทธิ์ของวารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่ขัดหรืออาจขัดต่อการอนุญาตให้ใช้สิทธิดังที่ได้กล่าวไปข้างต้น โดยเชื่อว่าได้ละเมิดลิขสิทธิ์ของคุณหรือของผู้อื่น สามารถร้องเรียนมาได้ที่ journal@law.chula.ac.th
เอกสารอ้างอิง
“พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567” ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 141 ตอนที่ 58 ก, วันที่ 24 กันยายน 2567
Agence France-Presse, “Nepali couple registers the country’s first transgender marriage,” [online] Available from : https://theworld.org/stories/2017-08-05/nepali-couple-registers-countrys-first-transgender-marriage [1 January 2024]
Article 1 of Loi Fédérale sur le Partenariat Enregistré entre Personnes du Même Sexe
Article 10 of Act for Implementation of J.Y. Interpretation No. 748
Article 11 of Act for Implementation of J.Y. Interpretation No. 748
Article 15 of Act for Implementation of J.Y. Interpretation No. 748
Article 23 of Act for Implementation of J.Y. Interpretation No. 748
Article 24 of Act for Implementation of J.Y. Interpretation No. 748
Article 4 of Act for Implementation of J.Y. Interpretation No. 748
Article 515-8 of Code Civil
Article 67 of National Civil Code of Nepal
Article 68 of National Civil Code of Nepal
Article 69 of National Civil Code of Nepal
Article 78 of Constitution of the Republic of China (Taiwan)
BBC NEWS ไทย, “LGBT : ประวัติศาสตร์อันมืดมนของกลุ่มเพศทางเลือกในสิงคโปร์กำลังจะเปลี่ยนไป” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/international-63850751 [5 มกราคม 2567]
BBC NEWS ไทย, “LGBT: สภาไต้หวันผ่านกฎหมายแต่งงานเพศเดียวกันครั้งแรกในเอเชีย” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/international-48307052 [31 ธันวาคม 2566]
BBC NEWS ไทย, “LGBTQ+ : จุดยืนของมุสลิมทั่วโลกต่อความหลากหลายทางเพศ เหมือนกันหมดจริงหรือไม่” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/international-61852728 [1 มกราคม 2567]
BBC NEWS ไทย, “เดือนไพรด์กลับมาอีกครั้ง กฎหมายสมรสเท่าเทียมของไทยใกล้เป็นจริงหรือยัง” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/articles/cv22768yz23o [1 มิถุนายน 2567]
BBC NEWS ไทย, “ร่าง พ.ร.บ. สมรสเท่าเทียม-คู่ชีวิต : ต้องผ่านขั้นตอนอะไรบ้าง ก่อนบังคับใช้เป็นกฎหมาย” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/thailand-61808097 [31 ธันวาคม 2566]
BBC NEWS ไทย, “วุฒิสภาผ่านร่างกฎหมายสมรสเท่าเทียมแล้ว ส่งไทยเป็นชาติแรกในอาเซียนมี กม. แต่งงานบุคคลเพศเดียวกัน” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/articles/c4nnjd5v2zgo [18 มิถุนายน 2567]
BBC NEWS ไทย, “สภาผ่านร่างกฎหมายสมรสเท่าเทียมแล้ว” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.bbc.com/thai/articles/cn0edj0dq6lo [27 มีนาคม 2567]
BBC NEWS, “Nepal’s ‘first gay wedding’ ceremony held,” [online] Available from : https://www.bbc.com/news/world-south-asia-13847299 [1 January 2024]
BBC NEWS, “South Korea court recognises same-sex couple rights for first time,” [online] Available from : https://www.bbc.com/news/world-asia-64714625 [5 January 2024]
BBC NEWS, “Taiwan voters reject same-sex marriage in referendums,” [online] Available from : https://www.bbc.com/news/world-asia-46329877 [31 December 2023]
Brian Hioe, “Referendum against gay marriage reaches necessary threshold,” [online] Available from : https://newbloommag.net/2018/04/18/anti-gay-referendum-threshold/ [31 December 2023]
Elaine Jeffreys and Pan Wang, “Pathways to Legalizing Same-Sex Marriage in China and Taiwan: Globalization and “Chinese Values””, in Global Perspectives on Same-Sex Marriage, eds. Bronwyn Winter, Maxime Forest, Réjane Sénac (Palgrave Macmillan: Cham, 2017)
Ernest Roguin, Traité de Droit Civil Compare Le Mariage, (Paris: F. Pichon, 1904)
Ghaidan v Godin-Mendoza [2004] UKHL 30
Hans Tse, “Hong Kong court rules in favour of same-sex couples’ equal inheritance rights following gov’t appeal,” [online] Available from : https://hongkongfp.com/2023/10/24/breaking-hong-kong-court-rules-in-favour-of-same-sex-couples-equal-inheritance-rights-following-govt-appeal/ [6 January 2024]
Human Rights Watch, “Nepal: Court Orders Recognition of Same-Sex Spouse Reiterates Recommendation for Marriage Equality,” [online] Available from : https://www.hrw.org/news/2023/05/02/nepal-court-orders-recognition-same-sex-spouse [31 December 2023]
ICJ, “Sunil Babu Pant and Others/ v. Nepal Government and Others, Supreme Court of Nepal (21 December 2007),” [online] Available from : https://www.icj.org/sogicasebook/sunil-babu-pant-and-others-v-nepal-government-and-others-supreme-court-of-nepal-21-december-2007/ [31 December 2023]
Jens M. Scherpe, “A Comparative View on Registered Partnerships and Formal Family Recognition Beyond Marriage”, in Journal of International and Comparative Law, 6, 2 (October 2019): 275.
John Dewar, Law and the Family, 2nd ed. (Butterworths, 1992)
Jonathan Herring, Family Law: A Very Short Introduction, (Oxford University Press, 2014)
Kees Waaldijk, “Major legal consequences of marriage, cohabitation and registered partnership for different-sex and same-sex partners in the Netherlands,” [online] Available from : https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2885643/view [1 June 2024]
Keoni Everington, “After referendum defeat, Taiwan's premier calls for creating special law for marriage equality,” [online] Available from : https://web.archive.org/web/20181202024702/ https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3586619 [31 December 2023]
Le concubinage est une union de fait, caractérisée par une vie commune présentant un caractère de stabilité et de continuité, entre deux personnes, de sexe différent ou de même sexe, qui vivent en couple.
Lov om registreret partnerskab § 1.
Lukas Heckendorn Urscheler, “Innovation in a Hybrid System: The Example of Nepal”, in Potchefstroom Electronic Law Journal, 15, 3 (October 2012): 99-100.
Meenakshi Ganguly, “Nepal’s Historic Achievement on Marriage Equality Becomes the Second Country in Asia to Register Same Sex Marriage,” [online] Available from : https://www.hrw.org/news/2023/07/05/nepals-historic-achievement-marriage-equality [31 December 2023]
Ming-Sho Ho, “Taiwan’s Road to Marriage Equality: Politics of Legalizing Same-sex Marriage”, in The China Quarterly, 238 (June 2019): 482-483.
Nadia Magdalena and Apriani A. Amenes, “The Implications of Legalizing Same-Sex Marriage in Taiwan”, in Papua Journal of Diplomacy and International Relations, 1, 2 (November 2021): 140.
P. K. Irani, “Nepal,” in International Encyclopedia of Comparative Law: Volume I: National Reports, ed. Viktor Knapp (Paris: Hague, 1973)
Paul Mitchell, The Law Book Big Ideas Simply Explained, (Dorling Kindersley Limited, 2020)
Peter De Cruz, Family Law, Sex and Society A Comparative Study of Family Law, (Routledge, 2010)
Pipatpong Sriwichai, “สรุปข้อมูล “สมรสเท่าเทียม” อยู่ตรงไหน สนับสนุนเท่าไหร่ ผ่านแล้วได้อะไร” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://workpointtoday.com/lgbt-221124/ [31 ธันวาคม 2566]
Ryan Drillsma, “Judicial Yuan SG: Constitutional Court ruling on same-sex marriage cannot be overridden by referendums,” [online] Available from : https://web.archive.org/web/20181201180931/ https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3585861 [31 December 2023]
ThaiPBS, “เส้นทาง 22 ปี สู่ “สมรสเท่าเทียม” อีกขั้นสู่ความเท่าเทียม” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.thaipbs.or.th/news/content/335137 [31 ธันวาคม 2566]
The Federal Council, “Le “mariage pour tous” entrera en vigueur le 1er juillet 2022,” [online] Available from : https://www.admin.ch/gov/fr/accueil/documentation/communiques.msg-id-85912.html#:~:text=Une%20large%20majorit%C3%A9%20de%20la,populaire%20du%2026%20septembre%202021. [1 June 2024]
The MATTER, “สรุป ‘บุพการีลำดับแรก’ คืออะไร? ทำไมถึงถูกปัดตกในร่างกฎหมาย ‘สมรสเท่าเทียม’” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://thematter.co/brief/224091/224091 [1 มิถุนายน 2567]
The Standard, “เปิดโฉมหน้า 39 กรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างกฎหมาย ‘สมรสเท่าเทียม’” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://thestandard.co/commissioner-for-marriage-equality/ [1 มกราคม 2567]
The Standard, “วันประวัติศาสตร์ สส. รับหลักการร่างกฎหมาย #สมรสเท่าเทียม” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://thestandard.co/accepts-principles-of-draft-equal-marriage-law/ [31 ธันวาคม 2566]
Timothy S Rich, “Electoral paths and support for same-sex marriage legislation: Evidence from Taiwan’s mixed-member system”, in International Political Science Review, 38, 5 (November 2017): 568.
เพ็ญพิชชา มุ่งงาม, “Rainbow family: สำรวจสิทธิบุพการีเพศหลากหลายในร่างกฎหมายสมรสเท่าเทียม” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.the101.world/rainbow-family-and-same-sex-marriage-bill/ [1 มิถุนายน 2567]
เลิศศักดิ์ ไชยแสง, “สมรส (ไม่)เท่าเทียม : มองอดีต ดูปัจจุบัน (ไร้) เห็นอนาคต” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.sarakadee.com/2021/12/09/สมรส-เท่าเทียม/ [31 ธันวาคม 2566]
เสริม วินิจฉัยกุล, กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยครอบครัว, (พระนคร: มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง, 2492)
ไชยพัฒน์ ธรรมชุตินันท์, “พัฒนาการของกฎหมายลักษณะครอบครัวในไทย”, วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 51, 2 (มิถุนายน 2565): 481.
ไชยพัฒน์ ธรรมชุตินันท์. ปัจจัยสำคัญอันมีอิทธิพลต่อการจัดทำและการแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ในส่วนที่เกี่ยวกับการสมรส. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต คณะนิติศาสตร์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2566
ไทยรัฐ, “เนปาลรับจดทะเบียนสมรส คู่รักเพศเดียวกัน ครั้งแรกของประเทศ” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.thairath.co.th/news/foreign/2744617 [31 ธันวาคม 2566]
ไพโรจน์ กัมพูสิริ, รวมบทความกฎหมายลักษณะครอบครัว, พิมพ์ครั้งที่ 4 (กรุงเทพมหานคร: วิญญูชน, 2559)
ไพโรจน์ กัมพูสิริ, สิทธิและกฎหมายก่อตั้งครอบครัวของบุคคลหลากหลายทางเพศในประเทศไทย, (กรุงเทพมหานคร: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2565)
กรมประชาสัมพันธ์, “ครม.อนุมัติหลักการร่างพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ ..) พ.ศ. .... (สมรสเท่าเทียม)” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/39/iid/234468?fbclid=IwAR2L5pUgSbXSyMjpHhmfEPTahZmj2gmxVvEa3yHBNmQbppdrZFIPoYjfKnQ [31 ธันวาคม 2566]
กรศุทธิ์ ขอพ่วงกลาง, “ระบบกฎหมายผสม”, วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 36, 3 (กันยายน 2550): 585-586.
กิตติศักดิ์ ปรกติ, “การอภิปรายเรื่องเกย์ vs กฎหมาย”, วารสารนิติศาสตร์, 13, 2 (มิถุนายน 2526): 99.
คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 20/2564
ฉัตรชัย เอมราช, “การรับรองสิทธิตามกฎหมายให้แก่ความสัมพันธ์ของคู่รักเพศเดียวกันในประเทศเยอรมนี”, วารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 37, 2 (กันยายน 2562): 54.
ฉัตรชัย เอมราช. ความไม่เสมอภาคในการบันทึกทางทะเบียนเป็นคู่ชีวิตตามร่างพระราชบัญญัติการจดทะเบียนคู่ชีวิต พ.ศ. .... . วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์, 2557
ชวินโรจน์ ธีรพัชรพร, “ถอดบทเรียนสมรสเท่าเทียม LGBT ไต้หวัน (ตอนที่ 2): การต่อสู้ที่ยังไม่สิ้นสุดเพื่อการสมรสเท่าเทียมที่แท้จริง” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://thestandard.co/lgbt-taiwan/ [31 ธันวาคม 2566]
ณปรัชญ์ บุญวาศ, “พัฒนาการของคนรักเพศเดียวกันท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของบริบทประวัติศาสตร์ตะวันตก”, วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเอเชียอาคเนย์, 5, 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม 2564): 139.
ณรงค์กร มโนจันทร์เพ็ญ, “ศาลสูงสุดอินเดียอาจพิจารณายกเลิกให้เกย์ และการรักร่วมเพศเป็นความผิดทางอาญา” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://thestandard.co/india-supreme-court-says-it-may-strike-down-law-banning-gay-sex/ [5 มกราคม 2567]
ณัฐ วิไลลักษณ์ และณัฐณิชา วาณิชย์วิรุฬห์, “จาก ‘Pride Month’ สู่ พ.ร.บ.สมรสเท่าเทียม-คู่ชีวิต และการช่วงชิงประวัติศาสตร์สีรุ้งในสังคมไทย” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://waymagazine.org/pride-month-equal-marriage/ [31 ธันวาคม 2566]
ณัฐวุฒิ ชัยสายัณห์. กฎหมายรับรองสถานะในการใช้ชีวิตคู่ร่วมกันของกลุ่มคนที่มีเพศวิถีแบบรักเพศเดียวกัน. วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์, 2558
ณิชกมล บุญประเสริฐ, “ไต้หวันขยายสิทธิให้คู่รัก LGBTQ+ รับเลี้ยงบุตรบุญธรรมร่วมกันได้” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://urbancreature.co/same-sex-marriage-child-adopt-taiwan/ [31 ธันวาคม 2566]
ทองเปลว ชลภูมิ และคณะ, คำอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 (ครอบครัว), (พระนคร: โรงพิมพ์อักษรนิติ, 2478)
ธนโรจน์ หล่อธนะไพศาล, “รักร่วมเพศกับปัญหาการสมรสในทางกฎหมาย”, บทบัณฑิตย์, 69, 1 (มีนาคม 2556): 142-144.
บัญญัติว่าด้วยการก่อตั้งสิทธิการก่อตั้งครอบครัวของบุคคลเพศเดียวกัน (Gesetz zur Einführung des Rechts auf Eheschließung für Personen gleichen Geschlechts) ของเยอรมนี
ประชาไท, “‘สวิตเซอร์แลนด์’ รับรองการแต่งงานของคนรักเพศเดียวกันอย่างเป็นทางการแล้วตั้งแต่ ก.ค. 65 นี้เป็นต้นไป” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://prachatai.com/journal/2022/07/99331 [31 ธันวาคม 2566]
ประชาไท, “เนปาลใช้ รธน.ใหม่-เป็นรัฐฆราวาส-ยูเอ็นขอให้แก้ไขสถานการณ์ด้วยสันติ” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://prachatai.com/journal/2015/09/61543 [31 ธันวาคม 2566]
ประสพสุข บุญเดช, คำอธิบาย กฎหมายครอบครัว, พิมพ์ครั้งที่ 24 (กรุงเทพมหานคร: เนติบัณฑิตยสภา, 2566)
ปิยพร โกมุที. สิทธิและเสรีภาพในการสมรสของบุคคลเพศทางเลือก. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2563
พรพิรุณ ชลาชัย และรักชนก ชํานาญมาก, “ยุทธวิธีการเคลื่อนไหวทางสังคมของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศต่อกฎหมายการสมรสระหว่างเพศเดียวกัน”, วารสารสถาบันพระปกเกล้า, 21, 2 (พฤษภาคม-สิงหาคม 2566): 24.
พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติว่าด้วยการสิ้นสุดสมรสและการบอกล้างการสมรส พระราชบัญญัติว่าด้วยผลทางกฎหมายของการสมรส และพระราชบัญญัติการบริหารความยุติธรรม และยกเลิกพระราชบัญญัติว่าด้วยการจดทะเบียนคู่ชีวิต (Lov om ændring af lov om ægteskabs indgåelse og opløsning, lov om ægteskabets retsvirkninger og retsplejeloven og om ophævelse af lov om registreret partnerskab) ของเดนมาร์ก
พิมพ์ชนก พุกสุข, “สมรสเท่าเทียม: สนทนากับ อภินพ อติพิบูลย์สิน เมื่อศาลรัฐธรรมนูญไม่เคยและไม่ควรต้องเป็น ‘พระเอกขี่ม้าขาว’” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.the101.world/apinop-atipiboonsin-interview/ [1 มกราคม 2567]
มาตรา 45 พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พุทธศักราช 2567
มาตรา 65 พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พุทธศักราช 2567
มาตรา 80a และมาตรา 30 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งเนเธอร์แลนด์ (Burgerlijk Wetboek)
รัชนีกร ลาภวณิชชา พรหมศักดิ์, “การรับรองการสมรสของคนเพศเดียวกันที่กระทำในต่างประเทศ”, วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 48, 2 (มิถุนายน 2562): 313.
รัฐบัญญัติ ลงวันที่ 21 ธันวาคม 2000 ว่าด้วยการแก้ไขประมวลกฎหมายแพ่ง บรรพ 1 เกี่ยวกับการเปิดให้บุคคลเพศเดียวกันสามารถสมรสได้ (Wet van 21 december 2000 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met de openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht) ของเนเธอร์แลนด์
วิโรจน์ เลิศจิตต์ธรรม, “ศาลญี่ปุ่นตัดสินให้การไม่อนุญาตคนเพศเดียวกันแต่งงาน เป็น ‘สถานะที่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ’” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://thestandard.co/japan-court-banning-same-sex-marriage-is-unconstitutional-status/ [5 มกราคม 2567]
สาธิตา วิมลคุณารักษ์ และธีรเดช มโนลีหกุล, “โครงการศึกษาเชิงวิชาการเพื่อใช้ประกอบการยกร่างพระราชบัญญัติคู่ชีวิต พ.ศ. ....”, วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 16, 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม 2566): 250.
สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี, “คำแถลงนโยบายของคณะรัฐมนตรี นายเศรษฐา ทวีสิน นายกรัฐมนตรี แถลงต่อรัฐสภา วันจันทร์ที่ 11 กันยายน 2566” หน้า 12 [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://www.soc.go.th/wp-content/uploads/2023/09/history_66.pdf [31 ธันวาคม 2566]
สุรศักดิ์ มณีศร, “การสมรสของพวกรักร่วมเพศ”, วารสารนิติศาสตร์, 24, 1 (มีนาคม 2537): 193.
อานนท์ มาเม้า, “การสมรสของเพศเดียวกัน: แม้ศาลรัฐธรรมนูญไม่ให้ แต่ไม่ใช่ไปต่อไม่ได้” [ออนไลน์] แหล่งที่มา : https://waymagazine.org/same-sex-marriage-in-constitution/ [31 ธันวาคม 2566]
อาร์ม ตั้งนิรันดร, ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับระบบกฎหมายจีน, (กรุงเทพมหานคร: วิญญูชน, 2557)
