แฟนด้อมในฐานะพลังทางวัฒนธรรม เศรษฐกิจ และการเมืองในสังคมดิจิทัล

บทคัดย่อ

   บทความวิชาการนี้มุ่งวิเคราะห์วัฒนธรรมแฟนคลับหรือแฟนด้อม (Fandom) ในฐานะพลังทางวัฒนธรรม เศรษฐกิจ และการเมืองในสังคมดิจิทัล โดยใช้วิธีการวิเคราะห์เชิงแนวคิดร่วมกับการศึกษาเอกสารจากงานวิชาการด้านแฟนศึกษา วัฒนธรรมการมีส่วนร่วม เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม และการเมืองแบบเครือข่าย บทความเสนอว่า แฟนด้อมมิใช่เพียงกลุ่มผู้ชม ผู้บริโภค หรือชุมชนของผู้ชื่นชอบวัฒนธรรมบันเทิง แต่เป็นพื้นที่ทางสังคมที่แฟนร่วมกันผลิตความหมาย สร้างอัตลักษณ์ร่วม ขับเคลื่อนการมองเห็นบนแพลตฟอร์ม และเชื่อมโยงความผูกพันทางวัฒนธรรมกับประเด็นเศรษฐกิจและการเมือง

   บทความจัดวางกรอบการวิเคราะห์แฟนด้อมออกเป็น 4 มิติ ได้แก่ แฟนในฐานะผู้สร้างสรรค์สื่อ แฟนในฐานะชุมชนทางวัฒนธรรม แฟนในฐานะพลังทางเศรษฐกิจ และแฟนในฐานะพลเมืองทางการเมือง กรอบนี้สังเคราะห์จากแฟนศึกษา วัฒนธรรมการมีส่วนร่วม เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม และการเมืองแบบเครือข่าย เพื่อชี้ให้เห็นว่าแฟนในสังคมดิจิทัลมิได้เป็นเพียงผู้ชมเชิงรุกแบบเดิม หากเป็นผู้มีส่วนร่วมที่ถูกกำกับโดยแพลตฟอร์ม ซึ่งผลิตทั้งความหมาย ข้อมูล การมองเห็น และมูลค่าทางเศรษฐกิจ ขณะเดียวกันแฟนด้อมยังขยายไปสู่พื้นที่ทางการเมืองผ่านมีม แฮชแท็ก คลิปสั้น สัญลักษณ์ และอารมณ์ร่วม โดยเฉพาะในบริบทไทยที่ปรากฏทั้งแฟนด้อมเคป๊อป ซีรีส์วายไทย แฟนกีฬา และแฟนด้อมทางการเมือง เช่น “ด้อมส้ม”

   บทความสรุปว่า แฟนด้อมในสังคมดิจิทัลมีลักษณะย้อนแย้ง ด้านหนึ่งเป็นพื้นที่ของความสร้างสรรค์ การรวมกลุ่ม ความผูกพัน และการมีส่วนร่วม แต่อีกด้านหนึ่งกิจกรรมของแฟนอาจถูกแปรเป็นแรงงานฟรี ข้อมูล การมองเห็น และมูลค่าทางเศรษฐกิจภายใต้ระบบแพลตฟอร์ม อีกทั้งอาจถูกออกแบบ ชี้นำ หรือจัดระเบียบโดยตรรกะของอุตสาหกรรมสื่อและอัลกอริทึม จนนำไปสู่การแบ่งขั้ว ห้องสะท้อนเสียง และการเมืองเชิงอารมณ์ได้เช่นกัน ความใหม่ของบทความอยู่ที่การเสนอกรอบวิเคราะห์แฟนด้อมแบบบูรณาการที่เชื่อมมิติทางวัฒนธรรม เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม และการเมืองดิจิทัลเข้าด้วยกัน