การบังคับใช้แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษา
คำสำคัญ:
หลักธรรมาภิบาล, สถาบันอุดมศึกษา, ลำดับศักดิ์กฎหมายบทคัดย่อ
การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาและวิเคราะห์สถานะและลำดับศักดิ์ทางกฎหมายระหว่าง พระราชบัญญัติว่าด้วยการจัดตั้งมหาวิทยาลัยกับพระราชบัญญัติการอุดมศึกษา พ.ศ.2562 และ (2) ศึกษาสภาพปัญหาและการบังคับใช้แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษา โดยอาศัยวิธีการวิจัยเชิงคุณภาพจากการศึกษาเอกสาร และการสัมภาษณ์ผู้ทรงคุณวุฒิที่เชี่ยวชาญด้านกฎหมายการอุดมศึกษา
จากการศึกษาพบว่า จากการศึกษาพบว่า (1) แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุมศึกษา
มีสถานะเป็นกฎหมายลำดับรองที่มีศักดิ์เทียบเท่าประกาศกระทรวง ปัญหาการบังคับใช้เกิดจากความขัดแย้งทางลำดับศักดิ์กฎหมาย กล่าวคือ เมื่อกฎหมายลำดับรองของกระทรวงกำหนดเงื่อนไขที่ขัดแย้งกับพระราชบัญญัติจัดตั้งมหาวิทยาลัยซึ่งมีนิติฐานะเป็นกฎหมายเฉพาะ (Lex specialis) ที่มุ่งคุ้มครองความเป็นอิสระ จึงเกิดการทับซ้อนกันของโครงสร้างทางนิติวิธี (2) แม้แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษา จะไม่มีสภาพบังคับโดยตรง แต่พระราชบัญญัติการอุดมศึกษา พ.ศ. 2562 มีกลไกให้อำนาจแทรกแซงและบทลงโทษที่รุนแรง จึงสร้างสภาพบังคับโดยพฤตินัยที่ทำให้มหาวิทยาลัยต้องจำยอมผ่อนปรนความเป็นอิสระของตน
ผู้ศึกษาเสนอแนะเชิงนโยบายให้กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม ปรับเปลี่ยนจากการบังคับมาใช้กลไกจูงใจทางงบประมาณ ส่วนข้อเสนอแนะทางกฎหมายเห็นควรให้แก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติจัดตั้งมหาวิทยาลัย เพื่อรองรับหลักธรรมาภิบาลไว้โดยตรง รวมถึงการกำหนดนิยามคำว่า “การไม่ปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลอย่างร้ายแรง” ให้เป็นรูปธรรมเพื่อลดการใช้ดุลพินิจ
Downloads
เอกสารอ้างอิง
กมลชัย รัตนสกาววงศ์. (2551). กฎหมายปกครอง (พิมพ์ครั้งที่ 7). กรุงเทพฯ: วิญญูชน.
เกรียงไกร เจริญธนาวัฒน์. (2556). หลักพื้นฐานกฎหมายมหาชน (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: วิญญูชน.
จูน เจริญเสียง และคณะ. (2563). ธรรมาภิบาลในการสรรหาแต่งตั้งกรรมการและผู้บริหารระดับสูงและการกำกับธรรมาภิบาลของสถาบันอุดมศึกษา: กรณีศึกษามหาวิทยาลัยราชภัฏและมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม (สกสว.).
ชาญชัย แสวงศักดิ์. (2556). คำอธิบายกฎหมายปกครอง. กรุงเทพฯ: วิญญูชน.
ธีรเสฏฐ์ ศิรธนานนท์. (2566). การวัดผลการมีธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษาไทย. วารสารวิชาการ วิจัย และนวัตกรรม มสธ.(มนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์), 3(2), 26.
นันทวัน อินทชาติ. (2557). การใช้หลักธรรมาภิบาลที่ส่งผลต่อความสำเร็จในการปฏิบัติงานของบุคลากรในองค์การบริหารส่วนจังหวัดนครราชสีมา (วิทยานิพนธ์รัฐประศาสนศาสตรมหาบัณฑิต). คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
ประกาศกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เรื่อง แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษา (2564, 20 ธันวาคม) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 138 ตอนพิเศษ 311 ง.
ประกาศกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เรื่อง แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษา (ฉบับที่ 2) (2565, 29 พฤศจิกายน) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 139 ตอนพิเศษ 277 ง.
พระราชบัญญัติการอุดมศึกษา พ.ศ. 2562 (2562, 1 พฤษภาคม) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 136 ตอนที่ 57 ก.
พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล พ.ศ. 2548 (2548, 18 มกราคม) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 122 ตอนที่ 6 ก.
พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยราชภัฏ พ.ศ. 2547 (2547, 14 มิถุนายน) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 121 ตอนพิเศษ 23 ก.
พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม พ.ศ. 2562 (2562, 1 พฤษภาคม) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 136 ตอนที่ 57 ก.
พิมล เกษมเสาวภาคย์ และคณะ. (2568). ปัญหาธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษา: บทเรียนและแนวทางแก้ไข. วารสารการจัดการและพัฒนาท้องถิ่น มหาวิทยาลัยราชภัฏพิบูลสงคราม, 1(5), 28-41.
รดาวรรณ เกื้อกูลเกียรติ์. (2533). การตรากฎหมายลำดับรองในประเทศไทย (วิทยานิพนธ์นิติศาสตร์มหาบัณฑิต). คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 (2560, 6 เมษายน) ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 134 ตอนที่ 40 ก.
วรเจตน์ ภาคีรัตน์. (2564). คำสอนว่าด้วยรัฐและหลักกฎหมายมหาชน (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: อ่านกฎหมาย.
วรพจน์ วิศรุตพิชญ์. (2562). ข้อความคิดและหลักการพื้นฐานบางประการของกฎหมายปกครอง (พิมพ์ครั้งที่ 3 แก้ไขเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ: วิญญูชน.
วรวุฒิ เทพทอง. (2566). แนวปฏิบัติตามหลักธรรมาภิบาลในสถาบันอุดมศึกษากับการแก้ไขปรับปรุงข้อบังคับว่าด้วยการสรรหานายกสภามหาวิทยาลัย กรรมการสภามหาวิทยาลัยผู้ทรงคุณวุฒิ และอธิการบดีของมหาวิทยาลัยราชภัฏ. ดุลพาห, 70(3), 117-143.
ศุภวัฒน์ สิงห์สุวงษ์. (2556). หลักที่ว่าฝ่ายปกครองต้องผูกพันต่อกฎเกณฑ์ที่ตนกำหนดขึ้น. วารสารกฎหมายปกครอง, 30(2), 3-38.
สมคิด เลิศไพฑูรย์. (2562). รายงานการศึกษาฉบับสมบูรณ์โครงการวิจัย เรื่อง คดีปกครองว่าด้วยอายุของอธิการบดีในมหาวิทยาลัยของรัฐ. กรุงเทพฯ: บริษัทโรงพิมพ์เดือนตุลา จำกัด.
สมศักดิ์ สามัคคีธรรม. (2564). ธรรมาภิบาลและความรับผิดชอบทางสังคม Good Governance and Corporate Social Responsibility (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์.
European University Association (EUA). (2024). University Autonomy in Europe IV: Country Profiles (III).
