รูปแบบองค์ประกอบธุรกิจพิพิธภัณฑ์เอกชนในประเทศไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เพื่อศึกษาสถานการณ์พิพิธภัณฑ์ของประเทศไทยในปัจจุบัน 2) เพื่อค้นหารูปแบบธุรกิจของพิพิธภัณฑ์เพื่อนำเสนอผืนผ้าใบธุรกิจของพิพิธภัณฑ์โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพตามแนวทางทฤษฎีฐานราก (Grounded Theory) ผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้เชี่ยวชาญจำนวน 8 คน ซึ่งประกอบด้วยผู้บริหารพิพิธภัณฑ์ ภัณฑารักษ์ และนักวิชาการด้านพิพิธภัณฑ์ศึกษาและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ผลการวิจัยพบว่า พิพิธภัณฑ์เอกชนไทยส่วนใหญ่ประสบปัญหารายได้ไม่เพียงพอ ขาดแผนธุรกิจที่ยั่งยืน และขาดการบริหารจัดการเชิงกลยุทธ์ ส่งผลให้หลายแห่งต้องปิดดำเนินการหลังสถานการณ์การระบาดของโควิด-19

ผลการสังเคราะห์ข้อมูลนำไปสู่การพัฒนา “โมเดลธุรกิจแบบพึ่งพาตนเอง” (Self-Sustaining Model) ที่ผสานแนวคิด Business Model Canvas ของ Osterwalder & Pigneur (2010) เข้ากับแนวคิด Triple Bottom Line ของ Elkington (1997) เพื่อสร้างสมดุลระหว่างคุณค่าทางสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ องค์ประกอบสำคัญของโมเดลนี้ประกอบด้วย 4 ช่องทางรายได้หลัก ได้แก่ บัตรเข้าชม ร้านค้าพิพิธภัณฑ์ พื้นที่เชิงพาณิชย์ และกิจกรรมสร้างรายได้ (Workshops / Collaboration) ตลอดจนการใช้กลยุทธ์การสื่อสารการตลาดเชิงบูรณาการ (Integrated Marketing Communication: IMC) เพื่อขยายฐานผู้ชมและสร้างการมีส่วนร่วมกับชุมชนในระยะยาว  ข้อเสนอเชิงนโยบาย ได้แก่ การจัดตั้งกองทุนสนับสนุนพิพิธภัณฑ์เอกชนแห่งชาติ (Matching Fund) การพัฒนาหลักสูตรด้านการจัดการพิพิธภัณฑ์ และการสร้างความร่วมมือระหว่างภาครัฐ เอกชน และสถาบันการศึกษา เพื่อยกระดับพิพิธภัณฑ์เอกชนไทยให้เป็นกลไกสำคัญของเศรษฐกิจสร้างสรรค์และ Soft Power แห่งชาติอย่างยั่งยืน