การทบทวนวรรณกรรมการศึกษาผักพื้นเมืองภาคเหนือของนักวิชาการไทย พ.ศ. 2528–2568 เพื่อพัฒนาแนวทางการออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมชุมชนบนฐานภูมิปัญญาพื้นถิ่น
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
ผักพื้นเมืองภาคเหนือเป็นทรัพยากรชีวภาพที่มีความสำคัญในหลายมิติ ทั้งด้านอาหาร สุขภาพ วัฒนธรรม และภูมิทัศน์ โดยสะท้อนภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สืบทอดมาอย่างยาวนานผ่านการบริโภค การปรุงอาหาร และการใช้สมุนไพร งานวิชาการในช่วง พ.ศ. 2528–2568 ครอบคลุมตั้งแต่การสำรวจและบันทึกความรู้ดั้งเดิม การศึกษาด้านโภชนาการและสุขภาพ ตลอดจนการเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจสร้างสรรค์และการท่องเที่ยวเชิงอาหาร อย่างไรก็ตาม งานที่มุ่งสังเคราะห์คุณค่าผักพื้นเมืองในมิติการออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมยังมีจำกัด บทความปริทัศน์นี้จึงมีวัตถุประสงค์ 2 ประการ ได้แก่ (1) ทบทวนวรรณกรรมการศึกษาผักพื้นเมืองภาคเหนือของนักวิชาการไทยในช่วง 4 ทศวรรษ (พ.ศ. 2528–2568) และ (2) สังเคราะห์แนวทางการออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมชุมชนบนฐานภูมิปัญญาพื้นถิ่น วิธีการศึกษาใช้การทบทวนวรรณกรรม โดยรวบรวมผลงานวิชาการคัดสรรจากฐานข้อมูลคุณภาพ เช่น Thai Digital Collection (TDC), Thai Journals Online (ThaiJO), สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.), และสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) รวมถึงบทความในวารสารวิชาการ โดยกำหนดเกณฑ์การคัดเลือกที่ชัดเจน ผลการสังเคราะห์แบ่งออกเป็น 4 มิติ ได้แก่ (1) สุขภาพและโภชนาการ (2) ภูมิปัญญาท้องถิ่นและวัฒนธรรม (3) เศรษฐกิจและการท่องเที่ยวเชิงอาหาร และ (4) ความหลากหลายทางชีวภาพและการอนุรักษ์พันธุ์พืช ผลการศึกษาพบว่า งานวิชาการเกี่ยวกับผักพื้นเมืองพัฒนาอย่างต่อเนื่องจากการบันทึกเชิงชีวภาพสู่การประยุกต์ใช้ในเชิงสุขภาพและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ พร้อมทั้งสะท้อนโอกาสในการบูรณาการกับการออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมชุมชน ตัวอย่างเช่น การสร้างสวนสุขภาพชุมชน การออกแบบสวนเมี่ยง–สวนเครื่องเทศ และการพัฒนาลานอาหารวัฒนธรรม เพื่อเชื่อมโยงคุณค่าด้านอาหาร สุขภาพ และวัฒนธรรมเข้ากับพื้นที่ใช้สอยในชุมชน ข้อเสนอของบทความนี้ คือ การบูรณาการผักพื้นเมืองภาคเหนือสู่การออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมชุมชนบนฐานภูมิปัญญาพื้นถิ่น ไม่เพียงเป็นแนวทางในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชและอัตลักษณ์ท้องถิ่น แต่ยังสามารถสร้างคุณค่าทางสุขภาพ สังคม วัฒนธรรม และเศรษฐกิจอย่างยั่งยืนในอนาคต
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กฐิน ศรีมงคล นรินทร์ชัย พัฒนพงศา และดุษฎี ณ ลำปาง. (2530). ความรู้พื้นบ้านในการปลูกพืชตลอดของเกษตรกรที่ราบลุ่ม
เชียงใหม่ : หมู่บ้านกุ้ง อำเภอสันป่าตองและหมู่บ้านหารแก้ว อำเภอหางดง. วารสารเกษตร, 3(1), 58-73.
https://li01.tci-thaijo.org/index.php/joacmu/article/view/257936/175899
ขวัญดาว แจ่มแจ้ง. (2558). การพัฒนาผลิตภัณฑ์ชาต้านอนุมูลอิสระจากพืชผักพื้นบ้าน จังหวัดกำแพงเพชร. วารสาร Life
Sciences and Environment Journal,16(1), 50-63.
https://ph01.tci-thaijo.org/index.php/psru/article/view/55620/46183
ฉวีวรรณ สุวรรณาภา, อรอนงค์ วูวงศ์ และ เสริมศิลป์ สุภเมธีสกุล. (2561). อาหารพื้นบ้าน: กระบวนการจัดการเพื่อพัฒนา
คุณภาพชีวิตและจริยธรรมทางสังคมในชุมชนภาคเหนือ. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 6(4), 1306-1319.
https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-peace/article/view/108452/117796
ชณิตา ประดิษฐ์สถาพร, เอกอุรินทร์ ดวงทิพย์, ณิฌารี อิติอินทร์, มนฑน์กาญจน์ ปิ่นภู่, และวิไลพร วงศ์คินี. (2560). ตํารับอาหารพื้นบ้านพะเยา: การสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นและคุณค่าทางโภชนาการ. วารสารวิจัยเพื่อการพัฒนาเชิงพื้นที่, 9(4), 297-313. https://so01.tci-thaijo.org/index.php/abcjournal/article/view/106383/84222
ชณิตา ประดิษฐ์สถาพร, ลออ มหาวรรณศรี, วิไลพร วงค์คินี, และ ประกายดาว สุทธิ. (2561). กระบวนการขับเคลื่อนความมั่นคงทางอาหารผ่านผักพื้นบ้านจังหวัดในเขตภาคเหนือตอนบน. วารสารวิจัยเพื่อการพัฒนาเชิงพื้นที่, 10(3), 214-228. https://so01.tci-thaijo.org/index.php/abcjournal/article/view/126985/95872
ณัฐพร จันทร์ฉาย, ศันศนีย์ บุญเกิด, และเยาวพา พุกการะเวก. (2560). การศึกษา และพัฒนาต้นเชื้อผักดองสำหรับผลิตน้ำ
หมักชีวภาพที่ได้จากพืชเพื่อการบริโภค. วารสารมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (สาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี), 9(17), 26-40. https://ph02.tci-thaijo.org/index.php/swujournal/article/view/93722/73380
เนมิ อุนากรสวัสดิ์, วิไลศักดิ์ กิ่งคำ, และบุญเลิศ วิวรรณ์. (2564). นามอาหารไทย ๔ ภาค : วัฒนธรรมอันสะท้อนวิถีชีวิตและ
ภูมิปัญญาท้องถิ่น. วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์ , 7(3), 1–14.
https://so05.tci-thaijo.org/index.php/Palisueksabuddhaghosa/article/view/250950/173314
ประทุมพร ยิ่งธงชัย, พรรัตน์ ศิริคำ, สุรินทร์ นิลสำราญจิต, และสุริยา ตาเที่ยง. (2561). การเปรียบเทียบคุณค่าทางโภชนาการ
และปริมาณสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพในใบเชียงดา. วารสารเกษตร, 34(3), 363-372.
https://li01.tci-thaijo.org/index.php/joacmu/article/view/175168/125321
ปิยะภร ไพรสนธิ์, พรทิพย์ สารีโส, และปิยะนุช พูลวิวัฒน์. (2563). ประสิทธิผลของตํารับอาหารพื้นเมืองต่อภาวะโลหิตจางใน
ผู้สูงอายุภาคเหนือตอนบน. วารสารวิจัยทางวิทยาศาสตร์สุขภาพ, 14(2), 1-10.
https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JHR/article/view/238591/166201
ปิยะภร ไพรสนธิ์, พรทิพย์ สารีโส, พัชราภรณ์ อารีย์, วราภรณ์ เสถียรนพเก้า, อุไรวรรณ ชัยมินทร์, และปิยะนุช พูลวิวัฒน์.
(2562). ตำรับอาหารพื้นเมืองภาคเหนือที่มีธาตุเหล็ก และวิตามินซีสูงสําหรับผู้สูงอายุ. วารสารพยาบาลทหารบก,
(3), 383-390. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JRTAN/article/view/233343/160187
เพียงกานต์ นามวงศ์ และศิริขวัญ ปัญญาเรียน. (2567). การพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงอาหารเพื่อส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์
บนอัตลักษณ์วัฒนธรรมอาหารท้องถิ่นนครล าปาง. วารสารวิชาการศิลปศาสตร์ประยุกต์, 17(2), 1-16.
https://so01.tci-thaijo.org/index.php/faakmutnb/article/view/272223/178514
รวีโรจน์ อนันตธนาชัย, ทิพย์วิมล กิตติวราพล, ชนินทร์ กุลเศรษฐัญชลี, นาฏลดา อ่อนวิมล, อรรถ ขันสี, กาญจนศักดิ์ จารุ
ปาณ, นนท์ตะวัน อนันตธนาชัย, นวลรัดดา ประเปรียว, ภาณุพงศ์ พนมวัน, และถาวร จันทโชติ. (2553). การพัฒนาสำรับอาหารไทยเพื่อสุขภาพ บนพื้นฐานเศรษฐกิจพอเพียงและบริบทชุมชน. Journal of Food Health and Bioenvironmental Science, 3(1), 59–74.
https://li01.tci-thaijo.org/index.php/sdust/article/view/5211/4568
วัชรี ประชาศรัยสรเดช, พงษ์ศักดิ์ พลตรี, ปริกาญจน์ สุรพันธ์พิชิต, และวินัย สมประสงค์. (2540). สำรวจรวบรวมผักพื้นเมืองภคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. วารสารวิชาการเกษตร, 15(3), 212-224.
https://li01.tci-thaijo.org/index.php/thaiagriculturalresearch/article/view/236584/162380
วัฒนา โยธาใหญ่, อดุลย์ศักดิ์ วิจิตร, และเกรียงศักดิ์ วิตรวัชระนันท์. (2549). บริบททางสังคมและการบริโภคนิสัยของ
ประชาชนในหมู่บ้านที่เกิดโรคโบทูลิซึม จังหวัดพะเยา ปี 2549. วารสารสาธารณสุขล้านนา, 2(3), 216-229.
https://he02.tci-thaijo.org/index.php/LPHJ/article/view/209071/144889
ศกุนตลา คงดี, รัชฎาวรรณ อรรคนิมาตย์, จิรัญญา พรหมเชียง, อารียา ช้างทอง, และปราณี ศรีราช. (2565). การศึกษาฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและความคงตัวทางกายภาพและเคมีของยาต้มแก้ไข้ตัวร้อนตำรับหมอเมืองล้านนา. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 20(3), 522-535.
https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/254888/175923
ศิริวรรณ เกตุเพชร, ชฎาพร แซ่ม้าม, และนิตยา นามวิเศษ. (2566). การศึกษาความหลากหลายของพืชอาหารและโอกาสใน
การใช้ประโยชน์เพื่อเสริมสร้างความเข้มด้านสุขภาพของผู้สูงอายุ. วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์, 10(1), 14-27.
https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JMND/article/view/268189/177763
สุภาพร คําเตจา, นคร ไชยวงศ์ศักดา, ชยากร พุทธกําเนิด, และณัฐธิดา จุมปา. (2566). การศึกษากระบวนการจัดการกระจาย
สินค้าเกษตรจากพื้นที่ตําบลแม่สลองนอก อําเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย สู่ตลาดสินค้าเกษตรในเขตภาคเหนือตอนบน, วารสารการบริหารนิติบุคคลและนวัตกรรมท้องถิ่น, 9(3), 254-264.
https://so04.tci-thaijo.org/index.php/jsa-journal/article/view/259282/179250
สิริรัตน์ จันทรมะโน และเจนระวี สว่างอารีย์รักษ์. (2560). ภูมิปัญญาการรักษาโรคมะเร็งของหมอพื้นบ้าน: กรณีศึกษาหมอ
พื้นบ้าน 4 ราย. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก, 15(3), 286-300.
https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JTTAM/article/view/107578/85121
อลิษา สหวัชรินทร์ และภวินท์ สิริสาลี. (2565). จากคุณค่าทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของย่านท่าน้ำนนท์ สู่แนวทางการอนุรักษ์
และพัฒนาในอนาคต. วารสารภูมิสถาปัตยกรรมและการวางผัง, 4(1), 102-125.
https://so01.tci-thaijo.org/index.php/LAJ/article/view/261907/172564
อัมพิกา อำลอย. (2567). แนวทางการออกแบบงานภูมิสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นประยุกต์. วารสารสถาปัตยกรรม การออกแบบ
และการก่อสร้าง, 6(1), 116–127.
https://so02.tci-thaijo.org/index.php/Jadc/article/view/261252/179836
Aini, Z. K., Pebrianti, G., & Fauziyah, W. (2024). Local wisdom values in the architecture of gedung sate as
cultural heritage and education for the young generation. Journal Civics and Social Studies, 8(2), 172–183. https://doi.org/10.31980/journalcss.v8i2.2176
Anatta, C., & Sutanto, A. (2023). Kompromi lokalitas dan modernitas pada desa adat pubabu-besipae
dengan pendekatan arsitektur neo-vernakular. Jurnal Sains, Teknologi, Urban, Perancangan, Arsitektur. https://doi.org/10.24912/stupa.v5i2.24245
Borsje, J., & Tak, R. (2013). The Regional-Local Nexus: A Landscape-Based Integral Design Strategy for
Sustainable Tourism Development. Social Science Research Network. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2287923
Brown, R. D., & Corry, R. C. (2020). Evidence-Based Landscape Architecture for Human Health and Well-
Being. Sustainability, 12(4), 1360. https://doi.org/10.3390/SU12041360
Dai, Y. (2022). Application of Regional Culture in Landscape Architecture Design under the Background of
Data Fusion. Scientific Programming, 2022, 1–12. https://doi.org/10.1155/2022/6240313
Doxiadis, T., & Liveri, D. (2013). Symbiosis: integrating tourism and Mediterranean landscapes. Journal of
Place Management and Development, 6(3), 240–255. https://doi.org/10.1108/JPMD-10-2012-0031
Largaespada, E. (2020). Diseño de paisaje para el bienestar humano:pautas de diseño. Tecnología En
Marcha, 33(2), 105–115. https://doi.org/10.18845/TM.V33I6.5172
Maachou, A. (2024). Towards One health for All; Maintaining Human health in a town through Integration
of an integrated scientific projects into a healthy landscaped site. Research and Analysis Journal,
(10), 01–07. https://doi.org/10.18535/raj.v7i10.446
Nag, A., Ashish, A., & Rathore, A. S. (2024). Urban Waterfronts and Tourism. Advances in Hospitality,
Tourism and the Services Industry (AHTSI) Book Series, 433–470. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-7388-0.ch016
Nursetiawan, N., Nugroho, G., Utomo, N. W., & Utami, F. P. (2024). Revitalizing the Landscape and Siteplan
Design of Semoyo Herbal Edupark in Gunung Kidul, Yogyakarta: Enhancing for the Initial Stage of
Construction Process. BIO Web of Conferences, 137, 03010. https://doi.org/10.1051/bioconf/202413703010
Ren, C., & Medvegy, G. (2023). Applied research on cultural symbols in landscape architectural design.
Pollack Periodica. https://doi.org/10.1556/606.2023.00793
Ruiz Gutiérrez, L. (2015). The Environmental Effects of Tourism Architecture on Island Ecosystem in Cayo
Guillermo, Cuba. Journal of Environmental Protection, 6(9), 1057–1065. https://doi.org/10.4236/JEP.2015.69093
Russo, A. (2024). Urban Green Spaces and Healthy Living: A Landscape Architecture Perspective. Urban
Science, 8(4), 213. https://doi.org/10.3390/urbansci8040213
