ทัศนะความเชื่อพิธีกรรมวงจรชีวิตที่สัมพันธ์กับความเป็นพหุวัฒนธรรม ของชาวพุทธในประเทศไทย

บทคัดย่อ

งานวิจัยมีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาของพิธีกรรมวงจรชีวิต ลักษณะของความเชื่อของชาวไทยพุทธ และศึกษาพิธีกรรมวงจรชีวิตในทางด้านความเชื่อที่สะท้อนมิติทางด้าน
พหุวัฒนธรรม โดยการใช้แบบสัมภาษณ์กับทัศนะของผู้ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ นักวิชาการด้านวัฒนธรรม 4 คน และปราชญ์ชาวบ้านผู้ประกอบพิธีกรรม 40 คน และศึกษาข้อมูลจากเอกสาร ตำรา หนังสือ บทความและฐานข้อมูลบนเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง นำข้อมูลที่ได้มาวิเคราะห์เนื้อหาและสร้างบทสรุปประกอบกัน จนพบข้อสรุปของผลงานวิจัยมีความสมบูรณ์มากที่สุด ดังนี้

1. การศึกษาประวัติความเป็นมาของพิธีกรรมวงจรชีวิตและลักษณะของความเชื่อของชาวพุทธในสังคมไทย พิธีกรรมที่สัมพันธ์กับวงจรชีวิตเป็นพิธีกรรมที่แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงสถานภาพของบุคคลสถานภาพหนึ่งไปสู่อีกสถานภาพหนึ่ง จึงเป็นพิธีกรรมที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวในชีวิต เช่น พิธีกรรมเกี่ยวกับการเกิด พิธีกรรมย่างเข้าสู่วัยหนุ่มของชายคือประเพณีการบวช พิธีกรรมการแต่งงาน พิธีกรรมความตาย เป็นต้น แต่ละประเพณีล้วนมีความสำคัญในการดำรงชีวิตเพื่อสร้างขวัญกำลังใจให้การดำเนินชีวิต แต่ทั้งนี้พิธีกรรมที่ประกอบนั้นล้วนเกิดจากความเชื่อที่อิงคติธรรมทางพระพุทธศาสนาและอิงความเชื่อของคนรุ่นเก่า จึงผสมผสานรูปแบบทำให้พิธีกรรมมีการปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย เป็นวัฒนธรรมที่กลมกลืน ซึ่งพิธีกรรมวงจรชีวิตล้วนเกิดจากความเชื่อจึงมีรูปแบบที่ไม่ตายตัว ขึ้นอยู่กับทัศนะความเชื่อของบุคคลผู้เชี่ยวชาญในการประกอบพิธีแต่ละท้องถิ่น
2. ศึกษาพิธีกรรมวงจรชีวิตในทางด้านความเชื่อที่สะท้อนมิติทางด้านพหุวัฒนธรรม

2.1 พิธีกรรมการเกิดแต่ละภูมิภาคนั้นเป็นเรื่องของความเชื่อที่แฝงอยู่ในอุปกรณ์ท้องถิ่นที่ถูกสร้างขึ้น คนส่วนใหญ่จึงสร้างมิติทางวัฒนธรรมในรูปแบบของความเชื่อที่ทำให้เกิดความสบายใจ

2.2 พิธีกรรมการบวช ภูมิภาคที่เห็นเด่นชัดคือภาคเหนือคือการบวชสามเณร “ลูกแก้ว” เป็นประเพณีที่เกิดจากความเชื่อจึงมีพิธีกรรมที่สร้างขึ้นด้วยผู้คน ให้เห็นคุณค่าของการบวช และเป็นบริบททางสังคมที่เป็นมิติทางสังคมที่เป็นเอกลักษณ์และทางด้านเศรษฐกิจคือการกระจายรายได้ให้แก่ท้องถิ่น

2.3 พิธีกรรมการแต่งงานแต่ละภูมิภาคนั้นเป็นเรื่องของมิติทางวัฒนธรรมด้านชนชั้นของสังคม ผนวกกับความเชื่อในรูปแบบของพิธีกรรมนั้น ๆ ที่แฝงในประเพณี ในด้านเศรษฐกิจเป็นเรื่องของการจัดรูปแบบการจัดงานตามฐานะของเจ้าภาพ 

2.4 พิธีกรรมงานศพแต่ละภูมิภาคนั้นเป็นเรื่องของมิติทางด้านชนชั้นของสังคม ผนวกกับความเชื่อในท้องถิ่นนั้น ๆ ที่สะท้อนถึงรูปแบบพิธีกรรมที่มีความหมายแฝงในด้านคติธรรม แง่คิด ทำให้เกิดประเพณีที่ลงตัวอันเป็นรูปแบบเฉพาะที่เกิดขึ้นในชุมชนท้องถิ่นและสังคม

สรุปงานวิจัยนี้ทำให้ทราบประวัติความเป็นมาของพิธีกรรมวงจรชีวิตและลักษณะของความเชื่อของชาวพุทธ พิธีกรรมวงจรชีวิตในมิติทางด้านความเชื่อความศรัทธาในสังคมวัฒนธรรมไทยที่หลากหลายแตกต่างกันออกไป ผลที่ได้ศึกษาพบว่า พิธีกรรมและประเพณีในสังคมไทยในภูมิภาคต่าง ๆ นั้นจะมีความครอบคลุมถึงความเชื่อและมิติทางด้านวัฒนธรรม ในด้านสังคมและด้านเศรษฐกิจ ในด้านมิติทางวัฒนธรรม จะเห็นได้ว่า พิธีกรรมการเกิด การบวช งานแต่งงาน งานศพ มีพิธีกรรมที่แตกต่างกันในรูปแบบของแต่ละพื้นที่ แต่ละพื้นที่มีความเชื่อที่ถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษทำให้เห็นความลงตัวทางเอกลักษณ์ในพื้นที่นั้น ในปัจจุบันจึงมีการปรับให้เข้ากับยุคสมัย เพื่อให้วัฒนธรรมนั้นคงอยู่ จากพิธีกรรมในแต่ละภูมิภาคของสังคมไทยที่แฝงตัวในรูปแบบของประเพณี เป็นการสะท้อนถึงความเชื่อของคนในสังคมไทยและบริบททางวัฒนธรรมในหลาย ๆ มิติ เช่น มิติทางด้านเศรษฐกิจ มิติทางด้าน
ชนชั้นสังคม ทำให้แต่ละภูมิภาคมีจุดเด่นในด้านพิธีกรรมประเพณี กลายเป็นเอกลักษณ์และมรดกทางวัฒนธรรมไทยที่สมควรแก่การส่งเสริม อนุรักษ์ สืบไป