โรงเลี้ยงเด็กของพระอัครชายาเธอ: โรงเรียนเด็กเล็กแห่งแรกในสยาม

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษาประวัติความเป็นมา วัตถุประสงค์ และระเบียบการจัดการศึกษาของ “โรงเลี้ยงเด็กของพระอัครชายาเธอ” ซึ่งเป็นสถานรับเลี้ยงและโรงเรียนเด็กเล็กแห่งแรกในประเทศสยาม สถานศึกษาแห่งนี้จัดตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2433 โดยพระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ (พระอิสริยยศในขณะนั้น) ทรงมีพระดำริริเริ่มด้วยความโศกเศร้าอย่างสาหัสจากการสูญเสียพระราชธิดาคือ พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรี ที่สิ้นพระชนม์ลงด้วยโรคไข้รากสาดน้อยขณะมีพระชันษาเพียง 5 ปีเศษ จึงทรงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เพื่อใช้ที่ดินส่วนพระองค์บริเวณตำบลสวนมะลิ ริมถนนบำรุงเมือง ในการสร้างโรงเลี้ยงเด็กเพื่อทำนุบำรุงและสร้างพระกุศลอุทิศแด่พระราชธิดาผู้ล่วงลับ การดำเนินงานมีพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ทรงรับหน้าที่เป็นผู้จัดการโรงเลี้ยงเด็ก โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อช่วยเหลือและอุปการะเด็กกำพร้า เด็กอนาถา และเด็กจากครอบครัวที่ยากจนขัดสน โรงเรียนจะรับดูแลเด็กตั้งแรกเกิดไปจนถึงเกณฑ์อายุที่กำหนด โดยให้กินอยู่หลับนอนและรักษาพยาบาลฟรี จุดเด่นสำคัญคือการวางหลักสูตรการจัดการศึกษา “วิชาหัดเด็ก 10 ประการ” ที่เน้นทักษะการอ่านเขียน การคิดเลข ทักษะชีวิต และการพึ่งพาตนเองผ่านการเล่นปนเรียน ซึ่งเป็นแนวคิดที่สอดคล้องอย่างน่าอัศจรรย์กับหลักการศึกษาปฐมวัยสมัยใหม่และวิธีเรียนรู้แบบมอนเตสซอรี่ (Montessori Approach) ทั้งที่แนวคิดของสยามนี้เกิดขึ้นก่อนมอนเตสซอรี่ถึงประมาณ 9 ปี แม้ในเวลาต่อมาโรงเลี้ยงเด็กจะเผชิญปัญหาจำนวนเด็กนอกเกณฑ์ที่มากเกินไปจนต้องปรับเปลี่ยนบทบาทพื้นที่และยุติกิจการลงในที่สุด แต่คุณูปการและพระกรุณาธิคุณของพระองค์ยังคงเป็นรากฐานสำคัญและเป็นต้นกำเนิดด้านงานสังคมสงเคราะห์ รวมถึงการศึกษาปฐมวัยของไทย ซึ่งเกิดขึ้นก่อนที่ทางราชการจะจัดตั้งโรงเรียนอนุบาลแห่งแรกถึง 50 ปี โดยปัจจุบันยังคงเหลือหลักฐานเชิงประจักษ์ผ่านชื่อ “ตรอกโรงเลี้ยงเด็ก” ในกรุงเทพมหานคร