ทฤษฎีการให้เหตุผลเชิงพฤติกรรม: การทบทวนร่วมสมัยและข้อเสนอ เชิงทฤษฎีเพื่อการทำความเข้าใจพฤติกรรมมนุษย์

บทคัดย่อ

นักจิตวิทยาและนักวิจัยด้านพฤติกรรมศาสตร์มีความพยายามมาโดยตลอดที่จะอธิบายและทำความเข้าใจสาเหตุของพฤติกรรมมนุษย์ ซึ่งถือเป็นโจทย์สำคัญของศาสตร์นี้มาเป็นเวลานาน ความพยายามดังกล่าวได้ก่อให้เกิดการพัฒนาแบบจำลองเชิงทฤษฎีหลากหลาย ทั้งที่อธิบายเชิงทัศนคติ บรรทัดฐานทางสังคม แรงจูงใจภายใน และการรับรู้การควบคุมพฤติกรรม โดยแบบจำลองเหล่านี้ เช่น ทฤษฎีการกระทำโดยใช้เหตุผล และทฤษฎีการวางแผนพฤติกรรม ต่างก็มีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานความเข้าใจเกี่ยวกับกระบวนการตัดสินใจของมนุษย์ อย่างไรก็ตาม แบบจำลองเดิมยังมีข้อจำกัด เนื่องจากไม่ได้อธิบายอย่างชัดเจนถึงบทบาทของ “เหตุผล” ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้กระทำใช้ในการให้ความชอบธรรมหรือการปกป้องพฤติกรรมของตนเอง ด้วยเหตุนี้ ทฤษฎีการให้เหตุผลเชิงพฤติกรรม จึงถูกพัฒนาขึ้นเพื่อยกระดับศักยภาพในการอธิบายและทำนายพฤติกรรมมนุษย์

บทความฉบับนี้มีวัตถุประสงค์สองประการสำคัญ ประการแรก คือ การสังเคราะห์เนื้อหาหลักและพัฒนาการของทฤษฎีการให้เหตุผลเชิงพฤติกรรม เพื่อให้เห็นถึงจุดแข็งในการอธิบายกลไกการตัดสินใจและพฤติกรรมของมนุษย์ ประการที่สอง คือ การวิเคราะห์ข้อบกพร่องและช่องว่างที่ยังคงมีอยู่ในงานวิจัยปัจจุบัน โดยใช้กรอบมุมมอง 3 ด้าน ได้แก่ (1) การสร้างและพัฒนาทฤษฎีซึ่งยังต้องการการขยายตัวแปรใหม่ๆ เช่น อารมณ์ ความกลัว ความคาดหวังล่วงหน้า เข้าสู่แบบจำลอง (2) การพัฒนาวิธีวิจัยที่ควรเน้นการศึกษาติดตามเวลาและการใช้วิธีวิเคราะห์ขั้นสูงเพื่อความซับซ้อนของพฤติกรรม และ (3) การศึกษาข้ามวัฒนธรรมซึ่งยังคงมีน้อย โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา รวมถึงสังคมเอเชียที่มีโครงสร้างค่านิยมแบบรวมหมู่ ซึ่งอาจสะท้อนกลไกการให้เหตุผลแตกต่างจากบริบทตะวันตก นอกจากนี้ บทความยังเสนอแนวทางการวิจัยในอนาคตที่สามารถขยายศักยภาพของทฤษฎีการให้เหตุผลเชิงพฤติกรรมได้มากยิ่งขึ้น เช่น การสร้างมาตรฐานเครื่องมือวัดเหตุผลเชิงสนับสนุนและเหตุผลเชิงคัดค้าน การผนวกปัจจัยระดับมหภาค เช่น วัฒนธรรม องค์การ และนโยบายสาธารณะ เข้าสู่แบบจำลอง และการเชื่อมโยงทฤษฎีการให้เหตุผลเชิงพฤติกรรมเข้ากับทฤษฎีอื่นๆ เช่น ทฤษฎีการยอมรับเทคโนโลยีหรือทฤษฎีการต่อต้านนวัตกรรมเพื่ออธิบายพฤติกรรมในโลกยุคดิจิทัลและนวัตกรรมที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว