การเมืองของการต่อสู้เรื่องบุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทย พ.ศ. 2554–2566

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาบริบทและการวิเคราะห์ตัวแสดงแทนทางการเมืองของการต่อสู้เรื่องบุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทย ตั้งแต่ พ.ศ. 2554–2566 2) เพื่อศึกษาปฏิสัมพันธ์ของตัวแสดงแทนทางการเมืองของการต่อสู้เรื่องบุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทย พ.ศ. 2554–2566 3) เพื่อศึกษาปัญหาและข้อค้นพบใหม่ของการต่อสู้เรื่องบุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทย พ.ศ. 2554–2566 ในการวิจัยครั้งนี้ผู้วิจัยได้ใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (qualitative research) โดยการสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth interview) จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 18 ท่าน ที่มีความรู้และประสบการณ์ตรงเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวทางการเมืองในเรื่องบุหรี่ไฟฟ้า ข้อมูลที่เก็บมาจากการสัมภาษณ์จะได้รับการวิเคราะห์โดยวิธีการสรุปความสาระสำคัญและการศึกษาเอกสาร ซึ่งเอกสารที่ใช้แบ่งออกเป็นสองประเภท ได้แก่ (1) เอกสารชั้นต้น (Primary Data) เช่น ข้อมูลจากผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง และเอกสารจากหน่วยงานภาครัฐและเอกชนที่เกี่ยวข้อง และ (2) เอกสารทุติยภูมิ (Secondary Data) ซึ่งรวมถึงงานวิจัย หนังสือ และบทความทางวิชาการที่เกี่ยวข้องกับประเด็นการศึกษา เพื่อนำมาวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลเพื่อเสริมความเข้าใจในการศึกษาครั้งนี้ จากการศึกษาพบว่า การต่อสู้ทางการเมืองเกี่ยวกับบุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทยสะท้อนถึงการมีส่วนร่วมของกลุ่มต่าง ๆ เช่น ภาครัฐ ภาคประชาสังคม และผู้บริโภค การขัดแย้งที่เกิดขึ้นเกี่ยวข้องกับการตีความกฎหมายและนโยบายสุขภาพที่มีผลต่อการใช้บุหรี่ไฟฟ้า โดยผู้มีอำนาจในการกำหนดนโยบายได้ใช้อำนาจทางการเมืองในการควบคุมการใช้ผลิตภัณฑ์ดังกล่าว

ผลการศึกษายังพบว่า ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 1 การเปลี่ยนแปลงทางการเมืองในช่วงปี พ.ศ. 2554–2566 มีผลต่อทิศทางนโยบายบุหรี่ไฟฟ้าอย่างมีนัยสำคัญ รัฐบาลแต่ละชุดมีจุดยืนที่แตกต่างกัน แต่ยังคงรักษาจุดยืนในภาพรวมว่า “บุหรี่ไฟฟ้าเป็นสิ่งผิดกฎหมาย” แม้จะมีการศึกษาในสภาฯ หลายครั้ง แต่ยังไม่มีรัฐบาลใดดำเนินการเชิงนโยบายอย่างจริงจัง ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 2 หน่วยงานของรัฐ เช่น กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงพาณิชย์ กรมศุลกากร และสำนักงานตำรวจ มีบทบาทในการควบคุมและบังคับใช้กฎหมายเกี่ยวกับบุหรี่ไฟฟ้า แต่กระบวนการยังคงเผชิญปัญหาการบูรณาการ ขาดความชัดเจน และเผชิญข้อจำกัดในการควบคุมการลักลอบนำเข้าและจำหน่ายที่แพร่หลายในตลาดมืด และผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 3 ปัญหาสำคัญคือการไม่มี “กฎหมายเฉพาะ” สำหรับควบคุมบุหรี่ไฟฟ้า ส่งผลต่อประสิทธิภาพในการบังคับใช้กฎหมาย การควบคุมการเข้าถึงในกลุ่มเยาวชน และการจัดเก็บภาษีของรัฐ อีกทั้งยังสร้างความสับสนแก่ประชาชนเกี่ยวกับสถานะของบุหรี่ไฟฟ้าในประเทศไทย ข้อค้นพบสะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการออก “กฎหมายเฉพาะสำหรับบุหรี่ไฟฟ้า” เพื่อให้เกิดระบบควบคุมที่มีประสิทธิภาพ ป้องกันผลกระทบทางสุขภาพ และลดการเข้าถึงของกลุ่มเยาวชน รวมถึงเพิ่มความชัดเจนในเชิงนโยบายของรัฐ