แนวทางการจัดการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ โดยการเรียนรู้ผ่านปฏิบัติการชีววิทยา
DOI:
https://doi.org/10.14456/ojed.2026.17คำสำคัญ:
คำอธิบายทางวิทยาศาสตร์, การเรียนรู้แบบสืบเสาะ, กรอบแนวคิด CER, ปฏิบัติการชีววิทยาบทคัดย่อ
ความฉลาดรู้ทางวิทยาศาสตร์เป็นสมรรถนะสำคัญของพลเมืองในศตวรรษที่ 21 ที่ควรสามารถประเมินหลักฐานและประยุกต์ใช้ความรู้วิทยาศาสตร์ในการตัดสินใจได้อย่างมีเหตุผล มาตรฐานการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ยุคใหม่ (NGSS) และโปรแกรมประเมินสมรรถนะนักเรียนตามมาตรฐานสากล (PISA 2025) จึงกำหนดให้ความสามารถในการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์เป็นผลการเรียนรู้ที่สำคัญ แม้ประเด็นนี้จะมีความสำคัญระดับนานาชาติ งานวิจัยในประเทศไทยพบว่านักเรียนยังมีความสามารถนี้อยู่ในระดับที่ไม่น่าพึงพอใจ สาเหตุหนึ่งมาจากการจัดการเรียนรู้ที่เน้นการท่องจำมากกว่าการสร้างองค์ความรู้ผ่านหลักฐานเชิงประจักษ์ ชีววิทยาเป็นบริบทที่มีศักยภาพในการแก้ไขปัญหานี้เนื่องจากเกี่ยวข้องกับกระบวนการของสิ่งมีชีวิตที่ผู้เรียนคุ้นเคยและสามารถสังเกตได้ อีกทั้งหลายปรากฏการณ์สามารถศึกษาได้โดยตรงหรือใช้เครื่องมือที่ไม่ซับซ้อน ซึ่งเอื้อให้ผู้เรียนรวบรวมและตีความหลักฐานเชิงประจักษ์ตามหลักการทางชีววิทยาได้ ทำให้กิจกรรมปฏิบัติการชีววิทยาเป็นเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพในการพัฒนาทักษะการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์อย่างเป็นธรรมชาติ บทความนี้นำเสนอแนวทางการจัดการเรียนรู้โดยใช้ศักยภาพของปฏิบัติการชีววิทยาในการส่งเสริมความสามารถดังกล่าว โดยเฉพาะอย่างยิ่งการบูรณาการการเรียนรู้แบบสืบเสาะร่วมกับกรอบแนวคิด Claim–Evidence–Reasoning (CER) ทั้งในฐานะเครื่องมือในการจัดการเรียนรู้และการประเมินผล อีกทั้งนำเสนอหลักการออกแบบปฏิบัติการ การจัดการเรียนรู้ และการประเมินผล เพื่อเป็นแนวทางสำหรับครูชีววิทยาและครูวิทยาศาสตร์ในการประยุกต์ใช้ในชั้นเรียนอย่างมีประสิทธิภาพ
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
กรกนก เลิศเดชาภัทร และ ปริณดา ลิมปานนท์ พรหมรัตน์. (2561). ผลของการสืบสอบแบบร่วมมือรวมพลังที่มีต่อความสามารถในการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น. วารสารครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 46(2), 1-20. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/EDUCU/article/view/131813
คัทลียา สิงห์วี. (2561). แนวทางการจัดการเรียนการสอนวิทยาศาสตร์เพื่อส่งเสริมความสามารถในการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ของนักเรียนระดับการศึกษาขั้นพื้นฐาน [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]. Chula Digital Collections. https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/3579/
จันทร์จีรา เทพดนตรี. (2558). การพัฒนาบทปฏิบัติการที่เน้นปัญหาเป็นฐาน เรื่อง ยางพารา สำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ]. SWU IR. https://ir.swu.ac.th/entities/publication/196b1acc-08da-41f3-9f42-4d2e669a18f4
จรูญลักษณ์ วรโคตร, เนตรชนก จันทร์สว่าง, และ ฌานุกรณ์ ทับทิมใส. (2561). การศึกษาการอธิบายทางวิทยาศาสตร์ของนักเรียนระดับมัธยมศึกษาปีที่ 5 เรื่อง กรด-เบส. วารสารวิชาการการจัดการเทคโนโลยีสารสนเทศและนวัตกรรม [ฉบับพิเศษ], 5, 49–55.
ฉลองวุฒิ จันทร์หอม. (2562). การพัฒนาบทปฏิบัติการเรื่องระบบย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิตเพื่อส่งเสริมความสามารถในการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ]. SWU IR. https://ir.swu.ac.th/entities/publication/bb58309d-21c7-4def-bfdf-43c35495c894
ฉลองวุฒิ จันทร์หอม และ สมเกียรติ พรพิสุทธิมาศ. (2563). การสำรวจความสามารถในการสร้างคำอธิบายเชิงวิทยาศาสตร์ เรื่อง ระบบย่อยอาหาร ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย. การประชุมวิชาการเสนอผลงานวิจัยระดับบัณฑิตศึกษาแห่งชาติ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ครั้งที่ 21 [Symposium]. ขอนแก่น. https://app.gs.kku.ac.th/images/img/support/grc2020/pdfabstracts//HMO17.pdf
ทิศนา แขมมณี. (2559). ศาสตร์การสอน: องค์ความรู้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ (พิมพ์ครั้งที่ 20). สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
นวลจิตต์ เชาวกีรติพงศ์. (2562). การส่งเสริมความสามารถในการสร้างคำอธิบายเชิงวิทยาศาสตร์ของผู้เรียนด้วยการสอนแบบสืบเสาะหาความรู้. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 12(1), 40-54. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/edjour_stou/article/view/145237
นำพงศ์ จันทร์โท. (2563). การพัฒนาการจัดการเรียนรู้ด้วยกลวิธีการโต้แย้งโดยใช้ประเด็นทางนิติวิทยาศาสตร์เพื่อส่งเสริมความสามารถในการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 เรื่อง การรักษาดุลยภาพร่างกายมนุษย์ [สารนิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยนเรศวร]. EDU NU. http://www.edu.nu.ac.th/th/news/docs/download/2020_09_16_11_41_15.pdf
ปวีนันทร์ รังแก้ว. (2559). การพัฒนาบทปฏิบัติการวิทยาศาสตร์ เรื่อง การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืชสำหรับผู้เรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ]. SWU IR. https://ir.swu.ac.th/entities/publication/d9c77f3d-c8ac-4615-82da-1499bdc14406
ภาณุพงษ์ พรมศร. (2560). การพัฒนาความเข้าใจมโนมติวิทยาศาสตร์ เรื่อง โครงสร้างภายในของพืชดอก โดยการใช้ชุดทดลองอย่างง่ายร่วมกับการเรียนรู้แบบจิ๊กซอว์สำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี]. https://www.esanpedia.oar.ubu.ac.th/e-research/sites/default/files/Panupong_Promsorn.pdf
ภูรี สิริเถลิงเกียรติ. (2566). การพัฒนาการสร้างคำอธิบายเชิงวิทยาศาสตร์และการให้เหตุผลเชิงวิทยาศาสตร์ โดยการจัดการเรียนรู้แบบสืบเสาะร่วมกับกลวิธีการโต้แย้ง เรื่อง การรักษาดุลยภาพของร่างกายมนุษย์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนจอมสุรางค์อุปถัมภ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช]. https://ir.stou.ac.th/bitstream/123456789/13066/1/2602000941.pdf
ศศิมน ศรีกุลวงค์ และ ลฎาภา ลดาชาติ. (2564). การใช้แบบจำลองและการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2. ศึกษาศาสตร์สาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 5(1), 12–27. https://so01.tci-thaijo.org/index.php/cmujedu/article/view/241919
ศิริรัตน์ ก้านกิ่งคำ. (2557). การพัฒนาบทปฏิบัติการ เรื่อง การลำเลียงสารผ่านเยื่อหุ้มเซลล์ เพื่อพัฒนาผลการเรียนรู้ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนปทุมวิไล [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยรังสิต]. RSUIR. https://rsuir-library.rsu.ac.th/handle/123456789/1204
สันติชัย อนุวรชัย. (2553). ผลของการเรียนการสอนชีววิทยาด้วยรูปแบบการเรียนการสอนสืบสอบร่วมกับกลวิธีการโต้แย้งที่มีต่อความสามารถในการสร้างคำอธิบายเชิงวิทยาศาสตร์และความมีเหตุผลของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]. Chula DigiVerse. https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:17937
สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี กระทรวงศึกษาธิการ. (2566). คู่มือครูรายวิชาพื้นฐานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เล่ม 1 ตามมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัดกลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. https://www.scimath.org/ebook-science/item/10302-2-1-10302
โอภาส พระเทพ และ สกลรัชต์ แก้วดี (2568). การศึกษาสภาพปัญหาและความต้องการในการใช้บทปฏิบัติการชีววิทยา เรื่อง การตอบสนองของพืชต่อภาวะเครียด เพื่อพัฒนาความสามารถในการสร้างคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์สำหรับนักเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย. ใน ไพโรจน์ สมุทรักษ์ (บ.ก.), การประชุมวิชาการเสนอผลงานวิจัยระดับชาติด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม ครั้งที่ 8 (น. 236-243). คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม. https://ncst2025.chandra.ac.th/
ภาษาอังกฤษ
Almroth, B. C. (2015). The importance of laboratory exercises in biology teaching; case study in an ecotoxicity course. University of Gothenburg. https://www.semanticscholar.org/paper/The-importance-of-laboratory-exercises-in-biology-%3B-Almroth/10c3e7093a32f5bc40af75f01244210842b7937c
Chengere, A. M., Bono, B. D., Zinabu, S. A., & Jilo, K. W. (2025). Enhancing secondary school students' science process skills through guided inquiry-based laboratory activities in biology. PLOS ONE, 20(4), Article e0320692. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0320692
Gericke, N., Högström, P., & Wallin, J. (2023). A systematic review of research on laboratory work in secondary school. Studies in Science Education, 59(2), 245-285. https://doi.org/10.1080/03057267.2022.2090125
Gerlich, M. (2025). AI tools in society: Impacts on cognitive offloading and the future of critical thinking. Societies, 15(1), Article 6. https://doi.org/10.3390/soc15010006
Hofstein, A., & Lunetta, V. N. (2003). The laboratory in science education: Foundations for the twenty-first century. Science Education, 88(1), 28-54. https://doi.org/10.1002/sce.10106
Kassaye, M. T., Damtie, D., Melesse, S., & Yemata, G. (2025). Effect of using science process skills-integrated inquiry-based approach on grade nine students' cell biology academic achievement. Discover Education, 4, Article 343. https://doi.org/10.1007/s44217-025-00699-w
Krajcik, J., & McNeill, K. L. (2015). Designing and assessing scientific explanation tasks. In R. Gunstone (Ed.), Encyclopedia of Science Education (pp. 285–291). Springer. https://doi.org/https://doi.org/10.1007/978-94-007-2150-0_48
Maglio, C., Williams, M., & Camponeschi, A. (2025). Biology wet lab e-learning during and after the COVID-19 pandemic: A review of student learning and experiences. Biochemistry and Molecular Biology Education, 53(4), 445–454. https://doi.org/10.1002/bmb.21897
McNeill, K. L., Lizotte, D. J., Krajcik, J., & Marx R. W. (2006). Supporting students’ construction of scientific explanations by fading scaffolds in instructional materials. Journal of the Learning Sciences, 15(2), 153-191. https://doi.org/https://doi.org/10.1207/s15327809jls1502_1
McNeill, K. L., & Krajcik, J. (2008). Inquiry and scientific explanations: Helping students use evidence and reasoning. In J. Luft, R. L. Bell, & J. Gess-Newsome (Eds.), Science as Inquiry in the Secondary Setting (pp. 121-134). National Science Teachers Association. https://cmapspublic2.ihmc.us/rid=1HY13DSSK-PGMDMG-1JRQ/Inquiry%20and%20Scientific%20Explanation%20Chapter.pdf
Millar, R., Tiberghien, A., & Le Maréchal, J.-F. (2002). Varieties of labwork: A way of profiling labwork tasks. In D. Psillos & H. Niedderer (Eds.), Teaching and Learning in the Science Laboratory (pp. 9–20). Kluwer Academic Publishers. https://doi.org/10.1007/0-306-48196-0_3
National Research Council. (2013). Next generation science standards: For states, by states The National Academies Press. https://doi.org/https://doi.org/10.17226/18290
National Science Teaching Association. (n.d.). Science and Engineering Practices. https://my.nsta.org/ngss/PracticesFull.aspx
OECD. (2023). PISA 2025 Science framework (second draft). OECD Publishing. https://pisa-framework.oecd.org/science2025/assets/docs/PISA_2025_Science_Framework.pdf
Sumranwanich, T., Boonthaworn, K., Singhakaew, S., & Ounjai, P. (2019). Time-restricted inquiry-based learning promotes active student engagement in undergraduate zoology laboratory. Journal of Microbiology and Biology Education, 20(1), 1-4. https://doi.org/10.1128/jmbe.v20i1.1571
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารอิเล็กทรอนิกส์ทางการศึกษา
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
