นิเวศวิทยาการเมืองของการจัดการทรัพยากรชายฝั่งทะเลอ่าวบ้านดอน จังหวัดสุราษฎร์ธานี
คำสำคัญ:
นิเวศวิทยาการเมือง, ความขัดแย้งทางนิเวศ, การจัดการทรัพยากรชายฝั่ง, อ่าวบ้านดอนบทคัดย่อ
บทความนี้มุ่งศึกษานิเวศวิทยาการเมืองของการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอ่าวบ้านดอน จังหวัดสุราษฎร์ธานี มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางนิเวศอ่าวบ้านดอน ความขัดแย้งทางนิเวศและปัจจัยที่ส่งผลให้เกิดความขัดแย้ง และการเสนอแนวทางการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอ่าวบ้านดอนที่เป็นธรรมและยั่งยืน การวิจัยเป็นเชิงคุณภาพ ใช้วิธีวิทยาเศรษฐศาสตร์การเมือง แบบวิภาษวิธี สหวิทยาการเชิงวิพากษ์ (Dialectic) เก็บข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-dept Interview) คัดเลือกผู้ให้ข้อมูลหลักแบบเจาะจง (Purposive selection) ซึ่งเป็นตัวแทนของผู้ที่เกี่ยวข้องกับประมงชายฝั่งอ่าวบ้านดอน จำนวน 4 กลุ่ม ประกอบด้วย 1) ภาครัฐ 2) ผู้นำท้องถิ่น 3) ประมงพื้นบ้าน และ 4) ภาคประชาสังคม พื้นที่ใช้ในการศึกษา จำนวน 3 อำเภอ ประกอบด้วย อำเภอไชยา อำเภอพุนพิน และอำเภอกาญจนดิษฐ์
ผลการวิจัยพบว่า อ่าวบ้านดอนมีการเปลี่ยนแปลง 3 ยุค คือ ยุคเศรษฐกิจชุมชนพึ่งตนเองก่อน พ.ศ. 2504 เน้นอาศัยทรัพยากรเพื่อการดำรงชีพมาสู่การสัมปทานป่าและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายทะเล พ.ศ. 2504-2545 มีการให้สัมปทานป่าชายเลนเพื่อสร้างรายได้ของรัฐ และการจัดสรรพื้นที่ทะเลให้เกษตรกรเลี้ยงหอยตะโกรม (หอยนางรม) เพื่อแก้ปัญหาความยากจน จนถึง พ.ศ. 2532 รวมพื้นที่อนุญาต 40,656 ไร่ ครอบคลุมในพื้นที่อำเภอไชยา ท่าฉาง กาญจนดิษฐ์ และดอนสัก ต่อมารัฐส่งเสริมการส่งออกอาหารทะเล ตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 (พ.ศ. 2545-2549) เกิดนโยบายการแปลงสินทรัพย์เป็นทุน โครงการ Sea Food Bank พ.ศ. 2547 นำไปสู่การบุกรุกยึดครอบครองพื้นที่ทะเลนอกเขตอนุญาตกว่า 200,000 ไร่ เพื่อเลี้ยงหอยแครง เนื่องจากให้ผลตอบแทนทางเศรษฐกิจสูง พื้นที่ส่วนรวมทางธรรมชาติ (The Commons) ถูกแย่งยึดเป็นพื้นที่ส่วนบุคคล (private land) ทะเลมีเจ้าของ ปิดกั้นสิทธิการทำประมงพื้นบ้าน ฐานของเศรษฐกิจชุมชนถูกแย่งยึด ประมงพื้นบ้านไร้ที่ทำการประมง เกิดวิกฤตอ่าวบ้านดอน นำไปสู่ความขัดแย้งของคน 3 กลุ่มหลัก ๆ ได้แก่ ผู้เสียสิทธิการดำรงชีวิตหรือการอยู่รอดในทรัพยากรอ่าวบ้านดอน (existence rights of the poor) ผู้มีอิทธิพลและพลังอำนาจแย่งยึดทรัพยากรเพื่อสะสมความมั่งคั่ง และผู้ควบคุม/จัดการการทรัพยากรหรือบังคับใช้กฎหมาย การจัดการทรัพยากรในกระแสหลักโดยอำนาจรัฐและกฎหมาย อาจไม่นำไปสู่ความเป็นธรรมและยั่งยืนของชุมชนในการเข้าถึงและใช้ประโยชน์ในพื้นที่ทะเลสาธารณะ (non-property or open access) ชุมชนประมงจึงต้องเป็นคนจัดการทรัพยากร (Self-governance) มีกฎกติกาและธรรมนูญอ่าวที่มีดุลยภาพในการใช้ทะเลร่วมกัน
เอกสารอ้างอิง
เอกสารภาษาไทย
ฉวีวรรณ ประจวบเหมาะ. (2536). แลใต้สี่ทศวรรษ : ความเปลี่ยนแปลงทางสังคมและพัฒนาการทางการเมือง (ในช่วง 2490-2536). กรุงเทพฯ: ม.ป.ท.
ชลิตา บัณฑุวงศ์. (2543). “หัวโทง”: พัฒนาการ ลักษณะ และการปรับตัวของชาวประมงพื้นบ้านอันดามัน.กรุงเทพฯ: ชนนิยม.
ไชยณรงค์ เศรษฐเชื้อ. (2559). “อันดามัน: นิเวศวิทยาพื้นบ้าน การเมืองเรื่องความรู้ และความเป็นธรรมทางสังคมด้านสุขภาวะ.” วารสารวิจัยสังคม, 39 (2): 109-138.
ณรงค์ชัย เจริญรุจิทรัพย์. (2542). การมีส่วนร่วมของชาวประมงพื้นบ้านในการจัดการประมงโดยชุมชน: กรณีศึกษาอ่าวปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช.วิทยานิพนธ์วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต, สาขาการประมง, มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
นิภาพร รัชตพัฒนากุล. (2558). ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อมอ่าวบ้านดอน: กรณีศึกษาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งระหว่างทศวรรษ 2490 ถึงทศวรรษ 2540. กรุงเทพฯ: สำนักงานสนับสนุนการวิจัย (สกว.).
บรรจง นะแส. (ม.ป.ป.). การแปลงสินทรัพย์เป็นทุน.กรุงเทพฯ :สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ.
ปรีชา เปี่ยมพงศ์สานต์. (2538). เศรษฐศาสตร์การเมือง โลกทัศน์กับการวิเคราะห์ระบบและการเปลี่ยนแปลง. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
_______. (2541). นิเวศเศรษฐศาสตร์และนิเวศวิทยาการเมือง. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
_______. (2555). รื้อถอนการพัฒนา ความยั่งยืนทางนิเวศและความยุติธรรมทางสังคม. กรุงเทพฯ: บริษัท ก. พล (1966) จำกัด.
_______. (2561). เศรษฐศาสตร์การเมืองสีเขียวและนิเวศวิทยาการเมือง.ขอนแก่น: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น.
พรพันธุ์ เขมคุณาศัย. (2549). นโยบายรัฐและความขัดแย้งของชาวประมงพื้นบ้านชายฝั่งทะเลตะวันออกภาคใต้. ปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิต, สาขาไทศึกษา, มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.
พระราชกฤษฎีกาจัดตั้งนิคมสหกรณ์ในท้องที่อำเภอกาญจนดิษฐ์และพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งนิคมสหกรณ์ในท้องที่อำเภอท่าฉาง. (2519, 3 สิงหาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 93 ตอนที่ 99.
พระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558. (2548, 13 พฤศจิกายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 132 ตอนที่ 108 ก.
พระราชบัญญัติการเดินเรือในน่านน้ำไทย (ฉบับที่ 17) พ.ศ. 2560. (2560, 24 มกราคม). ราชกิจจานุเบกษา.เล่ม 134 ตอนที่ 10 ก.
พัชราภา ตันตราจิน. (2561). “ศึกษาความขัดแย้งในการใช้ทรัพยากรประมง: กรณีศึกษาวิถีการดำรงอยู่กับความขัดแย้งของชาวประมงชายฝั่ง.” วารสารการเมืองการบริหารและกฎหมาย, 10 (2): 356-398.
เลิศชาย ศิริชัย และคณะ. (2542). เรือปั่นไฟปลากะตักกับผลกระทบต่อทะเลและชุมชนประมงพื้นบ้าน.นครศรีธรรมราช: มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์.
เลิศชาย ศิริชัย. (2543). พัฒนาการชุมชนประมงพื้นบ้านในลุ่มทะเลสาบสงขลา: ศึกษากรณีชุมชนประมงพื้นบ้าน. กรุงเทพฯ:สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.).
_______. (2545). “ชุมชนประมงพื้นบ้านกับปัญหาการจัดการทรัพยากร.” ใน บรรจง นะแส (บก.). การจัดการทรัพยากรโดยชุมชน. กรุงเทพฯ: บริษัทเฟื่องฟ้า พริ้นติ้ง จำกัด.
วัฒนา สุกัณศีล. (2543). ชุมชนกับการขัดการทรัพยากรสัตว์น้ำชายฝั่งทะเลภาคใต้.ในอานันท์ กาญจนพันธุ์.(บรรณาธิการ)พลวัตของชุมชนในการจัดการทรัพยากร สถานการณ์ในประเทศไทย.กรุงเทพฯ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
เอกสารภาษาอังกฤษ
Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. New York: Cambridge University Press.
_______. (2005). Understanding institutional diversity. New Jersey: Princeton University Press.
_______. (2008). Design Principles of Robust Property-Right Institutions: What Have We Learned?. Workshop in Political Theory and Policy Analysis, Indiana University, Bloomington Center for the Study of Institutional Diversity, Arizona State University, Tempe, AZ, U.S.A.
Robbins, P. (2004). Political Ecology: A Critical Introduction. USA: Blackwell Publishing.
_______. (2012). Political Ecology: A Critical Introduction. (2nd ed.). USA: Blackwell Publishing.
ข้อมูลการสัมภาษณ์
จรินทร์ เฉยเชยชม. (2560, 17 ธันวาคม). นายกสมาคมประมงพื้นบ้านรักษ์อ่าวบ้านดอน และคณะกรรมการประมงประจำจังหวัดสุราษฎร์ธานี. สัมภาษณ์.
เจษฎา เพชรรัตน์. (2561, 16 สิงหาคม). ประมงพื้นบ้านอ่าวบ้านดอน (ตำบลลีเล็ด). สัมภาษณ์.
นพรัตน์ นิลแก้ว. (2561, 16 มิถุนายน). ที่ปรึกษาสมาคมประมงพื้นบ้านรักษ์อ่าวบ้านดอน. สัมภาษณ์.
ปวีณ จุลภักดี. (2561, 17 กรกฎาคม). ประธานมูลนิธิป่า-ทะเลเพื่อชีวิต และคณะกรรมการประมงประจำจังหวัดสุราษฎร์ธานี. สัมภาษณ์.
ประมวล จิตนุพงษ์. (2560, 22 พฤศจิกายน).ประธานกลุ่มอนุรักษ์ตำบลตะเคียนทอง. สัมภาษณ์.
ประสิทธิ์ เชื้อเอี่ยม. (2560, 6 ตุลาคม).ประมงพื้นบ้านอ่าวบ้านดอน. สัมภาษณ์.
ปรีชา ด่านกุลชัย. (2561, 17 สิงหาคม). ผู้ประกอบกิจการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งอ่าวบ้านดอน. สัมภาษณ์.
พัฒนพงศ์ ปลื้มพัฒน์.(2561, 17 กันยายน). ประธานกลุ่มอาสาสมัครพิทักษ์ทะเลตำบลท่าทอง (อสทล.) และคณะกรรมการประมงประจำจังหวัดสุราษฎร์ธานี. สัมภาษณ์.
มนูญ คุ้มรักษ์. (2561, 6 ตุลาคม).ประธานเครือข่ายอนุรักษ์อ่าวบ้านดอน. สัมภาษณ์.
