จิตรกรรมเรื่องสัตว์น้ำในสมุดภาพไตรภูมิ

บทคัดย่อ

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของการวิจัยเรื่อง สัตว์น้ำในสมุดภาพไตรภูมิ มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษารูปแบบของสัตว์น้ำในสมุดภาพไตรภูมิจากแหล่งน้ำตามธรรมชาติและที่เป็นจินตนาการของช่าง และเพื่อตีความจิตรกรรมรูปสัตว์น้ำในสมุดภาพไตรภูมิในเชิงสัญลักษณ์และความหมายแฝง โดยการศึกษาจะศึกษาเปรียบเทียบจิตรกรรมเฉพาะสัตว์น้ำในสมุดภาพไตรภูมิฉบับกรุงศรีอยุธยาและสมุดภาพไตรภูมิฉบับกรุงศรีธนบุรีร่วมกับวรรณกรรมเรื่อง “ไตรภูมิฉบับกรุงศรีอยุธยา” ในตอนที่กล่าวถึงสัตว์น้ำ   ต่าง ๆ เพื่อค้นหาความหมายแฝงที่มีอยู่ในภาพ ทั้งนี้เนื่องจากการพื้นที่ของสมุดไทยค่อนข้างจำกัด ช่างจึงเขียนด้วยความรวบรัดและได้ใจความมากที่สุด โดยคัดสรรภาพที่สามารถสื่อสารความหมายได้ดีมาบรรจุลงไปในแต่ละฉากแต่ละตอนของเรื่อง ความสำคัญของการศึกษาจึงเป็นการศึกษาความคิดสร้างสรรค์ของช่างที่สร้างสรรค์จิตรกรรมเกี่ยวกับสัตว์น้ำได้อย่างหลากหลายรวมถึงสัตว์นรก อันเป็นจินตนาการที่ช่างแสดงออกได้อย่างน่าสนใจ ผู้วิจัยสามารถจำแนกรูปแบบของจิตรกรรมเรื่องสัตว์น้ำในสมุดภาพไตรภูมิได้ 2 ลักษณะคือ 1. สัตว์น้ำอย่างสามัญ จะปรากฏในแหล่งน้ำที่ใกล้ชิดฝั่งลักษณะของสัตว์เหล่านี้จะเป็นที่รู้จักและอ้างอิงได้กับสัตว์น้ำตามธรรมชาติ และ 2. สัตว์น้ำที่มีลักษณะพิเศษตามจินตนาการหรือสัตว์ผสมตามแบบอย่างสัตว์หิมพานต์จะปรากฏในมหาสมุทรที่ไกลฝั่งมีการแสดงภาพคลื่นที่รุนแรง เป็นแหล่งรวมสัตว์น้ำที่มีลักษณะพิเศษสัตว์ เป็นการสะท้อนระยะทางไกลของมหาสมุทร สำหรับภาพสัตว์นรกที่อาศัยอยู่ในน้ำเป็นภาพเหนือความจริงที่ช่างถ่ายทอดให้แสดงออกถึงความน่ากลัว ด้วยโครงสร้างขององค์ประกอบและการใช้สี ซึ่งสะท้อนความคิดสร้างสรรค์ในลักษณะที่เป็นไปตามวรรณกรรม เป็นการจำลองภาพที่เป็นนามธรรมให้เกิดเป็นรูปธรรมขึ้นมา ดังนั้นไม่ว่าจะเป็นสัตว์น้ำประเภทใดก็ตามล้วนสื่อสารความหมายกับองค์ประกอบโดยรวมของภาพทั้งสิ้น เป็นภาษาภาพที่ทำให้ผู้ศึกษาสมุดภาพไตรภูมิเกิดความเข้าใจความหมายมากยิ่งขึ้น.