การศึกษาสถานภาพและบทบาทขององค์กรชุมชนในการจัดการทรัพยากรร่วมประเภทที่ดินสาธารณประโยชน์ กรณีศึกษา ป่าชุมชนบ้านเหล่าเหนือ จ.แพร่ และ ป่าชุมชนบ้านดอนหมู จ.อุบลราชธานี

บทคัดย่อ

การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ และรวบรวมข้อมูลโดยใช้การวิจัยเชิงเอกสารที่เกี่ยวข้องร่วมกับการศึกษาผ่านกรณีศึกษา และการวิจัยภาคสนามในป่าชุมชนบ้านเหล่าเหนือ จ.แพร่ และป่าชุมชนบ้านดอนหมู จ.อุบลราชธานี ผลการศึกษาพบว่า องค์กรชุมชนของทั้งสองกรณีศึกษา มีบทบาทเช่นเดียวกันในการจัดการป่าชุมชน ประกอบด้วย 1) ร่างกฎระเบียบควบคุม และกำหนดกติกาการใช้ประโยชน์จากป่าชุมชน 2) ดำเนินกิจกรรมป้องกันดูแลรักษาทรัพยากรในป่าชุมชน 3) จัดทำแผนการจัดการทรัพยากร เพื่อขอรับการสนับสนุนด้านงบประมาณจากหน่วยงานของรัฐ 4) ให้ความรู้สมาชิกชุมชนในการจัดการทรัพยากร และ 5) สร้างเครือข่ายในการจัดการป่าชุมชน ทั้งกับองค์กรชุมชนในพื้นที่อื่น ๆ และหน่วยงานภาครัฐและเอกชน ปัจจัยสำคัญที่มีทำให้องค์กรชุมชนจัดการป่าชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพคือ 1) ภาวะผู้นำของผู้นำองค์กรชุมชน โดยคุณสมบัติที่สำคัญของผู้นำ ได้แก่ การมีความรู้สึกเป็นเจ้าของทรัพยากรเช่นเดียวกับคนในชุมชน และมีความสามารถทำให้เกิดความร่วมมือที่เต็มใจในการรักษาทรัพยากรส่วนกลางของชุมชน 2) การกำหนดกติกาที่ชัดเจนเกี่ยวกับการใช้ทรัพยากรร่วมกัน และกำหนดบทลงโทษไว้อย่างชัดเจน ทั้งนี้พบว่า บรรทัดฐานทางสังคมหรือปทัสถาน มีความสำคัญอย่างยิ่งสำหรับการควบคุมการใช้ทรัพยากร และ 3) การสร้างกลไกเพื่อลดปัจจัยที่กระตุ้นให้เกิดการรุกล้ำ รวมถึงการกำหนดมาตรการเพื่อปกป้องการใช้ทรัพยากรเกินกว่าที่กติกากำหนด