ความรับผิดทางแพ่งของเจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษ ต่อความเสียหายจากมลพิษในดิน: ศึกษาเปรียบเทียบพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๓๕ และกฎหมายสหรัฐอเมริกา

บทคัดย่อ

ในการศึกษานี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อนำเสนอและวิเคราะห์ประเด็นความรับผิดทางแพ่งสำหรับบุคคลผู้ต้องรับผิดต่อความเสียหายจากมลพิษ ซึ่งประเทศไทยได้บัญญัติกฎหมายเพื่อปฏิรูปและคุ้มครองทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชาติตั้งแต่ปีพ.ศ. 251๘ โดยบทบัญญัติความรับผิดทางแพ่งดังกล่าวมีแนวคิดมาจากกฎหมายสิ่งแวดล้อมของประเทศสหรัฐอเมริกาที่เรียกว่า The Comprehensive Environmental Response, Compensation and Liability Act, CERCLA ซึ่งประเทศสหรัฐอเมริกาประกาศใช้กฎหมายฉบับนี้ สืบเนื่องจากสถานการณ์ปัญหามลพิษที่เป็นผลมาจากการประกอบอุตสาหกรรมตั้งแต่ช่วงปฏิวัติอุตสาหกรรม รัฐบาลจึงให้ความสำคัญในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อม ส่วนประเทศไทยก็มีการบัญญัติกฎหมายสิ่งแวดล้อม แต่การบังคับใช้ความรับผิดทางแพ่งตามกฎหมายสิ่งแวดล้อม ยังคงมีข้อขัดข้องบางประการ จึงมุ่งศึกษาเปรียบเทียบบทบัญญัติความรับผิดทางแพ่งต่อความเสียหายจากมลพิษตามกฎหมายของประเทศไทยกับกฎหมาย CERCLA ของประเทศสหรัฐอเมริกา เพื่อเสนอแนวทางในการปรับปรุงบทบัญญัติความรับผิดทางแพ่งตามพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติฯ ให้เป็นไปตามความมุ่งหมายของกฎหมายและเหมาะสมกับการพิจารณาคดีสิ่งแวดล้อมของประเทศไทย

จากการศึกษาพบว่า ความรับผิดทางแพ่งต่อความเสียหายจากมลพิษตามมาตรา ๙๖ แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๓๕ มีประเด็นปัญหาในการกำหนดบุคคลผู้ต้องรับผิดทางแพ่ง อันเนื่องมาจากบทบัญญัติดังกล่าวกำหนดข้อสันนิษฐานให้บุคคลผู้เป็นเจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษในขณะปรากฏความเสียหายเท่านั้น ต้องรับผิดต่อความเสียหายจากมลพิษที่รั่วไหลหรือแพร่กระจายมาจากแหล่งกำเนิดมลพิษโดยไม่ได้กำหนดความรับผิดทางแพ่งให้แก่อดีตเจ้าของหรืออดีตผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษในช่วงที่มีการทิ้งหรือปล่อยของเสีย ซึ่งบางกรณีมลพิษดังกล่าวจะไม่ปรากฏความเสียหายจากมลพิษให้เห็นประจักษ์ในทันที แต่จะปรากฏผลความเสียหายเมื่อมลพิษในสิ่งแวดล้อมมีการสะสมจนมีปริมาณมากเกินขีดจำกัดของธรรมชาติที่จะรองรับได้ก็ตาม ในกรณีความเสียหายทางสิ่งแวดล้อมจากมลพิษสะสม เจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษในขณะที่ปรากฏความเสียหายจึงไม่ใช่บุคคลเพียงผู้เดียวที่ก่อให้เกิดมลพิษที่ทำลายสิ่งแวดล้อม ซึ่งไม่ว่าภาวะมลพิษที่ปรากฏจะเกิดจากมลพิษที่ปรากฏความเสียหายอย่างเฉียบพลัน หรือมลพิษสะสมที่ไม่อาจปรากฏความเสียหายให้ปรากฏได้ทันทีก็ล้วนส่งผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติ ระบบนิเวศน์ และชีวิต ร่างกาย อนามัยของมนุษย์ ส่งผลให้ความรับผิดทางแพ่งตามบทบัญญัติดังกล่าวไม่สามารถบังคับให้บุคคลผู้ก่อมลพิษทุกคนรับผิดทางแพ่งต่อความเสียหายที่ตนได้ก่อขึ้น การกำหนดความรับผิดทางแพ่งดังกล่าวจึงไม่สอดคล้องกับหลักการพื้นฐานกฎหมายสิ่งแวดล้อมว่าด้วยหลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย (Polluter Pays Principle) ซึ่งแตกต่างจากกฎหมาย CERCLA ที่กำหนดบุคคลผู้ต้องรับผิดทางแพ่งไว้ครอบคลุมมากกว่าพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติฯ ไม่ว่าจะเป็นเจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษคนปัจจุบัน อดีตเจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษ หรือบุคคลใดๆ ที่รับสารอันตรายใดๆ ไว้ อีกทั้ง บทบัญญัติความรับผิดทางแพ่งตามกฎหมาย CERCLA กำหนดบุคคลผู้ต้องรับผิดทางแพ่งไว้ชัดแจ้งกว่าบทบัญญัติตามพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติฯ

จากผลการศึกษาความรับผิดทางแพ่งดังกล่าวข้างต้น จึงขอเสนอให้แก้ไขเพิ่มเติมมาตรา ๙๖ แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติฯ ตามแนวทางกฎหมาย CERCLA เป็นดังนี้ “แหล่งกำเนิดมลพิษใดก่อให้เกิด หรือเป็นแหล่งกำเนิดของการรั่วไหล หรือแพร่กระจายของมลพิษอันเป็นเหตุให้ผู้อื่นได้รับอันตรายแก่ชีวิต ร่างกาย หรือสุขภาพอนามัย หรือเป็นเหตุให้ทรัพย์สินของผู้อื่น หรือของรัฐเสียหายด้วยประการใด ๆ เจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษนั้นในขณะนั้น และอดีตเจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษนั้นในช่วงเวลาที่มีการทิ้งสารพิษจากแหล่งกำเนิดมลพิษ ต้องรับผิดชดใช้ค่าสินไหมทดแทน หรือค่าเสียหายเพื่อการนั้น ไม่ว่าการรั่วไหล หรือแพร่กระจายของมลพิษนั้นจะเกิดจากการกระทำโดยจงใจ หรือประมาทเลินเล่อของเจ้าของหรือผู้ครอบครองแหล่งกำเนิดมลพิษหรือไม่ก็ตาม เว้นแต่ในกรณีที่พิสูจน์ได้ว่ามลพิษเช่นว่านั้นเกิดจาก...” เพื่อเป็นการขยายขอบเขตบุคคลผู้ต้องรับผิดทางแพ่ง ส่งผลให้บุคคลผู้ก่อมลพิษทุกคนต้องรับผิดต่อความเสียหายจากมลพิษที่ตนได้ก่อขึ้น