Process of social capital กระบวนการใช้ทุนทางสังคมเพื่อความมั่นคงทางอาหารของชุมชนประมงพื้นบ้าน
Process of Social Capital Utilization for Enhancing Food Security Among Local Fishing Communities
คำสำคัญ:
ทุนทางสังคม, ความมั่นคงทางอาหาร, ชุมชนประมงพื้นบ้าน, การจัดการทรัพยากรโดยชุมชนบทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์การวิจัยเพื่อศึกษา กระบวนการใช้ทุนทางสังคมเพื่อความมั่นคงทางอาหารของชุมชนประมงพื้นบ้านจังหวัดเพชรบุรี ประเทศไทย ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ แบบปรากฏการณ์วิทยา มีหน่วยวิเคราะห์ข้อมูลระดับครัวเรือนและชุมชน เก็บข้อมูลในชุมชนประมงพื้นบ้านแหลมผักเบี้ย อำเภอบ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี เมื่อเดือนธันวาคม 2567 ถึงเดือนพฤษภาคม 2568 ด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกกับครัวเรือนที่ประกอบอาชีพประมงพื้นบ้านจำนวน 40 ครัวเรือน (ครัวเรือนที่มีประสบการณ์ประกอบอาชีพประมงพื้นบ้านน้อยกว่า 10 ปี จำนวน 9 ครัวเรือน ระหว่าง 10-19 ปี จำนวน 16 ครัวเรือน และมากกว่า 20 ปี จำนวน 15 ครัวเรือน) ร่วมกับการสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้างกับผู้นำชุมชน ได้แก่ ผู้ใหญ่บ้าน นายกองค์การบริหารส่วนตำบล ประธานและคณะกรรมการกลุ่มประมงพื้นบ้าน จำนวน 9 ราย และผู้อาวุโสที่อาศัยอยู่ในชุมชนมากกว่า 30 ปี จำนวน 10 ราย รวมทั้งสิ้น 59 ราย ใช้การวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา
ผลการวิจัยพบว่า กระบวนการใช้ทุนทางสังคมเพื่อความมั่นคงทางอาหารของชุมชนประมงพื้นบ้าน แบ่งออกได้เป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 ชุมชนประมงพื้นบ้านสร้างเครือข่ายทางสังคมกับหน่วยงานในจังหวัดและภายนอก เพื่อสร้างความรู้เรื่องความมั่นคงทางอาหารชุมชน ได้แก่ สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ สำนักงานประมงจังหวัด ธนาคารออมสิน นำมาสู่การจัดตั้งกลุ่มธนาคารปูชุมชน การสร้างกระชังเลี้ยงปลา การใช้เครื่องมือที่เหมาะสมตามฤดูกาลทำประมง ระยะที่ 2 การสร้างความไว้วางใจและการยอมรับ ชุมชนประมงพื้นบ้านมีการสร้างความไว้วางใจและการยอมรับโดยใช้ความสัมพันธ์แบบเครือญาติ ความเชื่อมั่นในตัวผู้นำ การอนุรักษ์สัตว์น้ำ การลดความขัดแย้ง การสร้างความร่วมมือ ระยะที่ 3 การเข้าถึงทรัพยากร ได้แก่ การเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติ การเข้าถึงทรัพยากรทางเศรษฐกิจ การเข้าถึงทรัพยากรโอกาสและความรู้ เกิดการสะสมทุนกลายเป็นทุนทางเศรษฐกิจ ทุนทางวัฒนธรรม และทุนทางสัญลักษณ์ของชุมชนประมงพื้นบ้าน
คำสำคัญ : ทุนทางสังคม; ความมั่นคงทางอาหาร;ชุมชนประมงพื้นบ้าน; ประมงขนาดเล็ก
การจัดการทรัพยากรโดยชุมชน
เอกสารอ้างอิง
กรมประมง. (2565). แผนบริหารจัดการประมงทะเลของประเทศไทย. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์.
ณฐกร สุวรรณธาดา, ณัฐวัฒน์ สิริพรวุฒิ, สถิตย์ นิยมญาติ และ กมลพร กัลยาณมิตร. (2567). การส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการทำประมงชายฝั่งแบบยั่งยืนของจังหวัดประจวบคีรีขันธ์. วารสารการวิจัยการบริหารการพัฒนา, 14(4), 1291–1302.
ดุษฎี อายุวัฒน์, อภิรดี วงศ์ศิริ, ปณัทพร เรื่องเชิงชุม, สุวิมล คำน้อย และ ณัฐวรรธ อุไรอำไพ. (2566). การสะสมทุนสังคมในถิ่นปลายทางของแรงงานอีสานย้ายถิ่นกลับจากต่างประเทศ. วารสารมนุษยศาสตร์สังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 12(2), 114–139.
ดุษฎี อายุวัฒน์, วณิชชา ณรงค์ชัย, รักชนก ชำนาญมาก, จงรักษ์ หงษ์งาม, เกศินี สราญฤทธิชัย และ ณัฐวรรธ อุไรอำไพ. (2567). การดำรงชีพของผู้สูงอายุอีสาน: มิติพื้นที่และปัจจัยกำหนด. วารสารมนุษยศาสตร์สังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 41(2), 1–27.
ธงชัย ภูวนาถวิจิตร และ กฤต ฟิริยธัชกุล. (2563). การจัดการทรัพยากรชุมชนผ่านการเรียนรู้เชิงออกแบบเป็นฐานสู่การพึ่งตนเองของชุมชนท้องถิ่นอย่างยั่งยืน. วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, 12(2), 39–53.
ภาวิดา รังสี และ เชษฐ์ ใจเพชร. (2565). บทบาทของรัฐและชุมชนชายฝั่งในประเทศไทยต่อการแก้ไขปัญหาจำนวนปูม้าที่ลดลง. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏธนบุรี, 5(1), 118–132.
ศุภณัฏฐ์ ทรัพย์นาวิน และ อนุรักษ์ สิงห์ชัย. (2567). การบริหารจัดการกลุ่มเพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารของชุมชนประมงพื้นบ้านจังหวัดเพชรบุรี. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 50(1), 120–145.
สภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2568). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13. สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.
สำนักงานยุทธศาสตร์จังหวัดเพชรบุรี. (2568ก). แผนพัฒนากลุ่มจังหวัดภาคกลางตอนล่าง 2. กระทรวงมหาดไทย.
สำนักงานยุทธศาสตร์จังหวัดเพชรบุรี. (2568ข). แผนยุทธศาสตร์พัฒนาจังหวัดเพชรบุรี. กระทรวงมหาดไทย.
สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2567). ภาวะเศรษฐกิจการเกษตรของประเทศไทย ปี 2567. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์.
สำนักนายกรัฐมนตรี. (2565). แผนยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี. สำนักนายกรัฐมนตรี.
องค์การบริหารส่วนตำบลแหลมผักเบี้ย. (2568). แผนพัฒนาองค์การบริหารส่วนตำบลแหลมผักเบี้ย. กระทรวงมหาดไทย.
Adger, W. N. (2003). Social capital, collective action, and adaptation to climate change. Economic Geography, 79(4), 387–404. https://doi.org/10.1111/j.1944-8287.2003.tb00221.x
Bourdieu, P. (1990). The logic of practice. Stanford University Press.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood Press.
Bourdieu, P., & Wacquant, L. J. D. (1992). An invitation to reflexive sociology. University of Chicago Press.
Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94(Supplement), S95–S120. https://doi.org/10.1086/228943.
Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. SAGE Publications.
Food and Agriculture Organization of the United Nations. (1996). Rome declaration on world food security and world food summit plan of action. FAO.
Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2008). An introduction to the basic concepts of food security. FAO.
Lin, N. (2001). Building a network theory of social capital. In N. Lin, K. S. Cook, & R. S. Burt (Eds.), Social capital: Theory and research (pp. 3–30). Aldine de Gruyter.
Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2020). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (4th ed.). SAGE Publications, Inc.
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.
Pretty, J., & Ward, H. (2001). Social capital and the environment. World Development, 29(2), 209–227. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(00)00098-X
Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern Italy. Princeton University Press.
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
Woolcock, M. (1998). Social capital and economic development: Toward a theoretical synthesis and policy framework. Theory and Society, 27(2), 151–208. https://doi.org/10.1023/A:1006884330135
