พุทธศิลปกรรมแนวทดลองในพระราชดำริรัชกาลที่ 5

บทคัดย่อ

ระยะเวลากว่า 40 ปีที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงครองราชย์ เป็นช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลงทางด้านศิลปกรรมในสยามอย่างมาก งานพุทธศิลป์จากที่สร้างกันมาตามประเพณีอย่างช้านานได้รับการปรับให้เข้ากับกระแสสัจนิยมและอิทธิพลทางศิลปกรรมจากตะวันตก โดยตั้งแต่ในช่วงต้นรัชกาลที่ 5 ได้มีการสืบต่อแนวทางจากศิลปกรรมจากรัชสมัยก่อนหน้า แต่ขณะเดียวกันก็มีการเปิดรับจากภายนอกเข้ามาอย่างมากเช่นกัน สิ่งนี้ทำให้เกิดรูปแบบการทดลองผสมผสานและประยุกต์งานศิลปกรรมเนื่องในพุทธศาสนาในท้ายที่สุด ปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดความหลากหลายและเคลื่อนไหวทางศิลปกรรมครั้งสำคัญนี้คือพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ที่ทรงเป็นผู้พระราชทานภาพรวมในการสร้างงานพุทธศิลป์ให้เป็นไปตามพระราชประสงค์ และทรงเปิดรับต่อกระแสศิลปกรรมจากภายนอกทั้งเรื่องรูปแบบ แนวคิด หรือฝีมืองานช่างที่ออกแบบมาถวายไม่ว่าจากช่างไทยหรือช่างตะวันตก

อย่างไรก็ตามท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงอย่างมากนี้ ก็ยังปรากฏแนวคิดเรื่องการอนุรักษ์งานศิลปกรรมโบราณของสยามเกิดขึ้นควบคู่กันไปด้วย เห็นได้จากการที่โปรดเกล้าฯ ให้ซ่อมแซมสงวนรักษาพระอารามบางแห่งและการสร้างพระอารามใหม่ที่ได้แสดงการประยุกต์ศิลปกรรมไทยให้รับกับยุคสมัยที่เปลี่ยนแปลงไป โดยสาเหตุสำคัญคือสำนึกและความตื่นตัวในเรื่องประวัติศาสตร์ของชาติสยามที่มีมากขึ้นในกลุ่มชนชั้นนำขณะนั้น และทัศนคติที่มีต่องานพุทธศิลป์ในฐานะสัญลักษณ์หรือตัวแทนของอารยธรรมของชาติที่ต้องรักษาไว้