กามเทพใน “ปัทยจูฑามณิของพุทธโฆษาจารย์” วรรณกรรมพุทธประวัติยุคกลาง

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ที่จะนำเสนอกามเทพในสองบทบาทที่โดดเด่น คือเป็นเทพเจ้าแห่งความรักและเป็นพญามารที่คอยขับไล่พระโพธิสัตว์ให้เสด็จออกจากโพธิบัลลังก์ ดังปรากฏใน “ปัทยจูฑามณิของพุทธโฆษาจารย์” ซึ่งเป็นวรรณกรรมพุทธประวัติภาษาสันสกฤตเช่นเดียวกับพุทธจริต มหาวัสตุ และลลิตวิสตระ โดยเนื้อหาของเรื่องจะดำเนินไปตามแนวพระพุทธประวัติช่วงที่สอง (อวิทูเรนิทาน) คือเริ่มตั้งแต่เหล่าทวยเทพขึ้นไปบนสวรรค์ชั้นดุสิตเพื่ออาราธนาพระโพธิสัตว์ให้ลงมาเกิดในโลกมนุษย์จนกระทั่งพระองค์ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แม้ในวรรณกรรมนี้จะมีเนื้อหาทางพุทธประวัติบางส่วนขาดหายไป แต่บทที่ว่าด้วยการผจญมารของพระโพธิสัตว์ก็ยังเป็นจุดสำคัญของเรื่อง จากการศึกษาพบว่า พุทธโฆษาจารย์ผู้รจนาวรรณกรรมนี้ได้นำเอากามเทพที่เป็นเทพในตำนานของฮินดูเข้ามามีบทบาททั้งทางตรงและทางอ้อมตลอดทั้งเรื่อง โดยสวมสองบทบาทที่ต่างกันคือเป็นเทพเจ้าแห่งความรักและพญามาร ซึ่งยังไม่เคยพบเห็นในวรรณกรรมพุทธประวัติเล่มอื่นๆ มาก่อน