การยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน ตามกฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต: ศึกษากรณีทรัพย์สินจากการยืม

บทคัดย่อ

การยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินเป็นมาตรการหนึ่งที่สำคัญในการต่อต้านการทุจริต  กระบวนการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินนั้น ประกอบส่วนประกอบ 3 ส่วน คือ ส่วนผู้ยื่นบัญชี ส่วนผู้ตรวจสอบบัญชีและส่วนสุดท้ายคือ ตัวบัญชีที่ระบุทรัพย์สินและหนี้สิน ส่วนบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินนี้เอง ที่ยังเป็นเปัญหาจากอดีตจนถึงปัจจุบันว่าอะไรที่ควรระบุไว้บ้าง  อันต้นเหตุแห่งการศึกษาครั้งนี้

          ปัญหาที่พบคือ ทรัพย์สินที่ได้มาจากการยืม เป็นทรัพย์สินที่ต้องระบุไว้ในบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินหรือไม่ ปัญหาต่อมาคือบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินที่ไม่ชัดเจนของบัญชีทรัพย์สิน

          จากการศึกษาพบว่า ประสิทธิภาพของการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินต้องคำนึกถึง นโยบายการป้องกันและปราบปรามการทุจริต เงื่อนไขทางสังคมและวัฒนธรรมของแต่ละประเทศ การกำหนดการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน ปัญหาที่มักจะต้องพิจารณาคือ การตรวจสอบให้สามารถบรรลุวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้

          ทรัพย์สินที่ได้มาจากการยืมเป็นทรัพย์สินที่จะต้องยื่นแสดงในบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินเพียงใด หลักสังหาริมทรัพย์ไม่มีสิทธิตกติดไปกับทรัพย์ (Mobilia non habent sequelam)”[1] ประกอบแนวคิด Ihering ทำให้ผู้ครอบครองอาจใช้สิทธิได้เทียบเท่าหรือเสมือนผู้มีกรรมสิทธิ์ แม้ผู้ยืมจะไม่มีกรรมสิทธิ์ แต่สามารถถูกสันนิษฐานว่าเป็นเจ้าของได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1367 จึงถือทรัพย์สินที่ได้จากการยืมเป็นประโยชน์ในทางทรัพย์สินได้ทางหนึ่ง กรณียืมใช้สิ้นเปลืองทรัพย์สินตกเป็นกรรมสิทธิ์กับผู้ยืมจึงเป็นทรัพย์สิน

          หนี้สิน เมื่อพิจารณาหลักสัญญายืมแล้ว ผู้ยืม มีภาระผูกพันธ์จะต้องใช้หนี้อันเกิดจากสัญญาเป็นหนี้สินทั้งการยืมใช้คงรูปและการยืมใช้สิ้นเปลืองที่อาจยื่นแสดงไว้ในบัญชีได้ทางหนึ่ง 

          บัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน ทรัพย์สินรายการที่ 9 และหนี้สินรายการที่ 4 ขาดลักษณะบทกวาด (Sweeping Clause) ทำให้หนี้สินที่ได้จากการยืมไม่สามารถระบุไว้ในบัญชีได้ รวมทั้งความลักลั่นการจำกัดการตรวจสอบที่ควรแก้ไขกฎหมาย