การตั้งชื่อพระพุทธรูปกับวาทกรรมทุนนิยมในสังคมไทย

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบพรรณนาวิเคราะห์ มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษารูปแบบและลักษณะของการตั้งชื่อพระพุทธรูปที่สอดรับกับวาทกรรมในสังคมไทยร่วมสมัย 2) เพื่อวิเคราะห์ความหมายและวาทกรรมที่แฝงอยู่ในชื่อพระพุทธรูป โดยเฉพาะที่เชื่อมโยงกับแนวคิดทุนนิยมและบริโภคนิยม และ 3) เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ระหว่างการตั้งชื่อพระพุทธรูปกับบริบททางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมร่วมสมัย การวิจัยใช้การวิเคราะห์เอกสารร่วมกับการวิเคราะห์วาทกรรม โดยเก็บข้อมูลจากชื่อพระพุทธรูปที่ปรากฏในวัด สื่อสิ่งพิมพ์ และสื่อออนไลน์ในประเทศไทย ผลการวิจัยพบว่า (1) การตั้งชื่อพระพุทธรูปในสังคมไทยร่วมสมัยมีแนวโน้มเน้นผลลัพธ์ทางโลก เช่น ความมั่งคั่ง ความสำเร็จ ความรวดเร็ว และการแก้ปัญหาชีวิตเฉพาะด้าน อย่างไรก็ตาม ความหมายดังกล่าวมักดำรงอยู่ควบคู่กับมิติทางจิตวิญญาณตามคติพุทธที่ยังคงมีบทบาทในสังคมไทย (2) ชื่อพระพุทธรูปสามารถทำหน้าที่เป็นวาทกรรมที่สะท้อน และในบางกรณีมีส่วนในการผลิตซ้ำตรรกะของทุนนิยมและบริโภคนิยม โดยนำเสนอศาสนาในฐานะแหล่งทรัพยากร เชิงสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับความคาดหวังของผู้ศรัทธา ทั้งนี้ ความหมายดังกล่าวมิได้ดำรงอยู่อย่างโดดเดี่ยว หากแต่ซ้อนทับและอยู่ร่วมกับวาทกรรมทางศาสนาเชิงจิตวิญญาณ และ (3) การตั้งชื่อพระพุทธรูปเป็นพื้นที่ของการต่อรองความหมายระหว่างพระพุทธศาสนา วัฒนธรรมทุนนิยม และความเชื่อของสังคมไทย ซึ่งสะท้อนการปรับตัวของศาสนาภายใต้บริบทความไม่แน่นอนของชีวิตร่วมสมัย ข้อเสนอแนะจากงานวิจัยคือ ควรส่งเสริมการตระหนักรู้เชิงวิพากษ์ต่อบทบาทของภาษาและวาทกรรมทางศาสนา ตลอดจนพัฒนาการสื่อสารทางศาสนาที่สามารถรักษาสมดุลระหว่างการตอบสนองบริบทสังคมร่วมสมัยกับการธำรงไว้ซึ่งแก่นคำสอนทางพุทธศาสนา