สุนทรียลักษณ์แห่งอรรถธรรม: วรรณศิลป์ และภาพพจน์ในคัมภีร์พระธรรมศาสตร์

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สุนทรียภาพทางภาษาที่ปรากฏในคัมภีร์พระธรรมศาสตร์ โดยเน้นการศึกษา "วรรณศิลป์" และ "โวหารภาพพจน์" ในฐานะเครื่องมือสื่อสารหลักการทางกฎหมายและจริยธรรมในสังคมไทยโบราณ คัมภีร์พระธรรมศาสตร์ในกฎหมายตราสามดวงมิได้เป็นเพียงบทบัญญัติแห่งกฎหมายเพื่อธำรงความยุติธรรมในทางปฏิบัติเท่านั้น หากแต่ยังมีสถานะเป็น "ธรรมนูญแห่งจักรวาล" ที่รังสรรค์ขึ้นด้วยชั้นเชิงทางวรรณศิลป์อย่างประณีต ในยุคที่การบังคับใช้กฎหมายไม่ได้มีกลไกซับซ้อนแบบปัจจุบัน "ภาษา" คือเครื่องมือหลักในการสร้างความยอมรับ (Legitimacy) ชั้นเชิงทางวรรณศิลป์ช่วยเปลี่ยนสถานะของกฎหมายจาก "คำสั่ง" ให้กลายเป็น "วัตรปฏิบัติทางจิตวิญญาณ" ตุลาการที่อ่านคัมภีร์จะรู้สึกว่าการตัดสินคดีไม่ใช่แค่เรื่องทางโลก แต่เป็นเรื่องของการสะสมบารมีหรือการทำผิดต่อกฎธรรมชาติ ซึ่งส่งผลต่อเกียรติยศและความเสื่อมสูญ เมื่อวิเคราะห์พบว่า การบูรณาการระหว่าง "อรรถ" (เจตนารมณ์แห่งความยุติธรรม) และ "ธรรม" (หลักเกณฑ์แห่งธรรมชาติ) ถูกถ่ายทอดผ่าน "สุนทรียลักษณ์" หรือความงามเชิงระบบที่ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างโลกของตัวบทกฎหมายและโลกของมโนทัศน์เชิงจริยธรรม การใช้โวหารภาพพจน์ อาทิ อุปมาโวหาร และการใช้สัญลักษณ์ มิได้มุ่งเน้นเพียงความไพเราะ แต่เป็นการสร้าง "ภาพลักษณ์ทางความคิด" เพื่อให้ผู้ใช้อำนาจตุลาการเข้าถึงแก่นสารของอรรถธรรมได้อย่างลึกซึ้งถึงระดับจิตวิญญาณ การศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่าชั้นเชิงทางวรรณศิลป์มีบทบาทสำคัญในการสถาปนาอำนาจอันศักดิ์สิทธิ์และประคับประคองความน่าเลื่อมใสของกฎหมายไทยโบราณให้ยืนยงผ่านกาลเวลา