คำให้การสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เกี่ยวกับพระสงฆ์

ธนโชติ เกียรติณภัทร

ผู้แต่ง

ธนโชติ เกียรติณภัทร นักศึกษาปริญญาเอก สาขาวิชาจารึกภาษาไทยและภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร

คำสำคัญ:

คำให้การ, เอกสารสมัยรัชกาลที่ 4, พระสงฆ์สมัยรัชกาลที่ 4

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ในการศึกษาคำให้การที่เกี่ยวข้องกับพระสงฆ์ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยใช้วิธีการวิเคราะห์เอกสารในด้านลักษณะของเอกสาร รูปแบบการบันทึก และด้านเนื้อหาจากสมุดไทยคำให้การ หมวดจดหมายเหตุ รัชกาลที่ 4 จำนวน 4 รายการ ผลการศึกษาพบว่าคำให้การทั้ง 4 รายการมีรูปแบบการบันทึกที่จัดทำขึ้นเพื่อทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คำให้การบางรายการจัดทำขึ้นตามพระบรมราชโองการ ส่วนเนื้อหาในคำให้การ แบ่งออกเป็น 2 ประเด็น คือ 1. คำให้การในคดีที่เกี่ยวกับพระสงฆ์ ได้แก่ เรื่องภาพจิตรกรรมวัดทองนพคุณ เรื่องคดีพระสงฆ์ปราชิก และเรื่องพระธรรมเมธารส (เอี่ยม) ที่ถวายเทศนาผิดจนถูกถอดสมณศักดิ์ และ 2. คำให้การของพระสงฆ์ที่เดินทางไปนอกพระราชอาณาจักร คือ คำให้การของพระครูเทพสิทธิเทพาธิบดีที่เดินทางเข้าไปยังกัมพูชาในปลายรัชกาลของสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดี ผลการวิเคราะห์เนื้อหาสะท้อนให้เห็นถึงประวัติศาสตร์สมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในด้านการปกครองพระสงฆ์และสถานการณ์ในกัมพูชา

เอกสารอ้างอิง

หนังสือ

กรมศาสนา, 2548. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับงานพระพุทธศาสนา. กรุงเทพฯ: กรมศาสนา.

กรมศิลปากร, 2549. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่ม 12. กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.

กรมศิลปากร, 2552. คู่มือสำรวจ จัดหา รวบรวมทรัพยากรสารสนเทศเอกสารโบราณประเภทคัมภีร์ใบลานและหนังสือสมุดไทย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.

จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, 2503. พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เล่ม 3. พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา.

จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, 2547. ประชุมพระราชนิพนธ์ภาษาบาลีในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ: มหาเถรสมาคม.

จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, 2548. รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องประชุมประกาศรัชกาลที่ 4. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา.

จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, 2554. ชุมนุมพระบรมราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฉบับ 2457. นนทบุรี: ต้นฉบับ.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา, 2548. “อธิบายความว่าด้วยประกาศรัชกาลที่ 4” ในรวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องประชุมประกาศรัชกาลที่ 4, 1-3. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา, 2553. ตำนานวังเก่า, พิมพ์ครั้งที่ 7. กรุงเทพฯ: แสงดาว.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา, 2566. คนดีที่ข้าพเจ้ารู้จัก เล่ม 1. นนทบุรี: ต้นฉบับ.

ทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา, 2561. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4. พิมพ์ครั้งที่ 7. กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.

ธนโชติ เกียรติณภัทร, 2558. “การศึกษาวิเคราะห์คำให้การสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิจารึกศึกษา ภาควิชาภาษาตะวันออก บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.

นนทพร อยู่มั่งมี, 2554. พระประวัติสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทโว) สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 9 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม. กรุงเทพฯ: วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม.

พระมหาปกรณ์ กิตฺติธโร, ม.ป.ป. วัดพิชยญาติการาม วรวิหาร. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง.

พูนพิศมัย ดิศกุล, ม.จ., 2529. ประชุมพระนิพนธ์ เล่ม 2. กรุงเทพฯ: รวมสาส์น.

วชิรญาณวโรรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยา. 2540. ตำนานวัดบวรนิเวศ. กรุงเทพฯ: วัดบวรนิเวศวิหาร.

ศานติ ภักดีคำ, 2563. นครวัดทัศนะสยาม. กรุงเทพฯ: มติชน.

เอกสารตัวเขียน

“คำให้การกรมหมื่นบวรรังสีให้การเรื่องให้พระไปอยู่วัดพิชยญาติ.” สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. หมวดจดหมายเหตุรัชกาลที่ 4. หมู่ ไม่ปรากฏ จ.ศ. เลขที่ 250. หอสมุดแห่งชาติ.

“คำให้การของพระครูเทพสิทธิเทพาธิบดี เรื่องราวทางราชการทางเมืองเขมร.” สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. หมวดจดหมายเหตุรัชกาลที่ 4. หมู่ จ.ศ. 1222. เลขที่ 173. หอสมุดแห่งชาติ.

“คำให้การสารภาพเรื่องรูปจิตรกรรมที่เขียนในพระอุโบสถวัดทองนพคุณ.” สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. หมวดจดหมายเหตุรัชกาลที่ 4. หมู่ จ.ศ. 1222. เลขที่ 105. หอสมุดแห่งชาติ.

“ต้นคำให้การจีนแดงกับพวกเรื่องความปราชิก.” สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. หมวดจดหมายเหตุรัชกาลที่ 4. หมู่ จ.ศ. 1225. เลขที่ 176. หอสมุดแห่งชาติ.