อโนดาต-ไกรลาส: ความหมายเชิงสัญลักษณ์ของพระเมรุมาศพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช

บทคัดย่อ

สระอโนดาต สระศักดิ์สิทธิ์ในวรรณกรรมพุทธศาสนา ถูกนำมาใช้ออกแบบเป็นส่วนประดับบริเวณพระเมรุมาศของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ซึ่งถือเป็นครั้งแรกและไม่เคยปรากฏในงานพระเมรุมาศครั้งใดมาก่อน แม้ผู้ออกแบบอธิบายความหมายเชื่อมโยงกับโครงการพัฒนาตามพระราชดำริที่เกี่ยวกับน้ำเป็นหลัก อย่างไรก็ตาม เมื่อศึกษาคติความเชื่อเกี่ยวกับสระอโนดาตให้ถี่ถ้วนแล้ว พบว่ามีความสัมพันธ์กับความเป็น “พระจักรพรรดิราช” ในอุดมคติและความเป็น “พระโพธิสัตว์” จึงถือว่า เป็นเครื่องเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ได้อีกด้วย นอกจากนี้ คุณลักษณะสำคัญของสระอโนดาตที่มักจะอยู่คู่กับเขาไกรลาสเสมอนั้น ถือเป็นอีกความหมายหนึ่งที่เชิดชูพระเกียรติยศพระมหากษัตริย์เช่นกัน ในฐานะที่เปรียบเสมือน “พระศิวะ” เทพเจ้าผู้สถิตอยู่บนภูเขาดังกล่าว อันสอดคล้องกับคติความเชื่อหลายอย่างของไทยตั้งแต่โบราณ ที่เน้นย้ำความเป็นพระศิวะของพระมหากษัตริย์อีกด้วย ดังนั้น การใช้สระอโนดาตเป็นส่วนประดับพระเมรุมาศครั้งนี้ จึงทำให้พระเมรุมาศมีความหมายเชิงสัญลักษณ์เปรียบดั่งเป็นเขาไกรลาสนั่นเอง