ชุมชนร่วมแบบเขมรบริเวณลุ่มน้ำแม่กลอง – ท่าจีน : พัฒนาการ และการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรม

บทคัดย่อ

บทความนี้มีจุดมุ่งหมายที่สำคัญคือ เพื่อต้องการนำเสนอในประเด็นเกี่ยวกับพัฒนาการและการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมของชุมชนโบราณในบริเวณลุ่มแม่น้ำแม่กลอง – ท่าจีน ภายหลังจากที่อิทธิพลวัฒนธรรมเขมรแพร่กระจายเข้ามาในพื้นที่นี้ซึ่งมีขอบเขตการศึกษาครอบคลุมพื้นที่ 5 จังหวัดในภูมิภาคตะวันตกของประเทศไทย ได้แก่ จังหวัดกาญจนบุรี ราชบุรี นครปฐม และเพชรบุรี

ผลการศึกษาพบว่า อิทธิพลวัฒนธรรมเขมรจากศูนย์กลางในประเทศกัมพูชาที่แพร่หลายเข้ามาในบิเวณภูมิภาคตะวันตกของประเทศไทย มี 2 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 สมัยก่อเมืองพระนคร ราวพุทธศตวรรษที่ 12 – 14 อันเป็นช่วงเวลาที่ร่วมสมัยกับวัฒนธรรมทวารวดี หลักฐานสำคัญคือ การค้นพบมุขลึงค์และศิวลึงค์จากเมืองโบราณอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการนับถือศาสนาพราหมณ์ลัทธิไศวะนิกายในช่วงเวลานี้ด้วย และระยะที่ 2 สมัยเมืองพระนคร ช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ตรงกับรัชสมัยขงพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 กษัตริย์อาณาจักรเขมรโบราณที่ครองราชย์อยู่ที่เมืองพระนครหลวง (นครธม) อิทธิพลเขมรระยะนี้ได้เข้ามามีบทบาทอย่างมากต่อชุมชนทางภาคตะวันตกของประเทศไทย ดังปรากฎร่องรอยชุมชนโบราณจำนวนหลายแห่ง อาทิ ปราสาทเมืองสิงห์ เมืองครุฑ เมืองราชบุรีบริเวณวัดมหาธาตุ เมืองโบราณที่สระโกสินารายณ์ โบราณสถานเนินทางพระ เมืองโบราณบ้านหนองแจง ปราสาทกำแพงแลง เป็นต้น

วัฒนธรรมเขมรที่แพร่หลายเข้ามาในช่วงหลังนี้ ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมด้านต่างๆ ซึ่งแตกต่างจากวัฒนธรรมทวารวดี ได้แก่ ด้านแบบแผนการตั้งถิ่นฐาน คติความเชื่อทางศาสนา รูปแบบศิลปะ สถาปัตยกรรม และรูปแบบเครื่องมือเครื่องใช้ ที่เห็นอย่างชัดเจนที่สุดคือภาชนะดินเผาเคลือบ อิทธิพลเขมรที่แพร่หลายเข้ามานั้นได้ผสมผสานเข้ากับวัฒนธรรมทวารดีอันเป็นวัฒนธรรมดั้งเดิม จึงทำให้วัฒนธรรมเขมรในไทยมีความแตกต่างกับวัฒนธรรมเขมรที่พบในประเทศกัมพูชา เช่น ลวดลายปูนปั้นประดับโบราณสถาน ประติมากรรมรูปเคารพสลักจากหินทรายสีแดง ที่แสดงออกถึงฝีมือช่างท้องถิ่น นอกจากนี้ ยังพบความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมระหว่างชุมชนร่วมวัฒนธรรมเขมรในภูมิภาคตะวันตกกับชุมชนอื่นๆ อาทิ ชุมชนทางภาคกลางที่เมืองลพบุรี และชุมชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง ตลอดจนหลักฐานที่แสดงถึงการติดต่อกับจีนสมัยราชวงศ์ซุ่ง