มกรโตรณะระยะแรกในศิลปะอินเดียใต้ : ศิลปะสมัยอมราวดี วกาฏกะ ปัลลวะ และจาลุกยะแห่งพาทามิ

บทคัดย่อ

มกรโตรณะ คือ ลายที่ประกอบด้วยมกร 2 ข้างหันหัวเข้าคายวงโค้งซึ่งมีวงรูปเหรียญประดับตรงกลางมักปรากฏอยู่บริเวณด้านบนของประตูและซุ้มจระนำ แม้ว่าลวดลายดังกล่าวนี้จะพบอยู่ทั้งในศิลปะอินเดียเหนือหรืออินเดียใต้และศิลปะขอม อินเดียใต้คือแหล่งกำเนิดและแหล่งของพัฒนาการในขั้นต้นของลวดลายดังกล่าว อนึ่ง ลวดลายดังกล่าวปรากฏพัฒนาการอยู่ในศิลปะสมัยราชวงศ์อิกษวากุแห่งนาคารชุนโกณฑะ, ศิลปะสมัยราชวงศ์วกาฏกะ, ศิลปะสมัยราชวงศ์ปัลลวะ และศิลปะสมัยราชวงศ์จาลุกยะแห่งพาทามิ

ต้นกำเนิดของมกรโตรณะอาจเกี่ยวข้องกับลวดลายคนแบกพวงมาลัยซึ่งประดับอยู่บนคานทับหลังของรั้วล้อมสถูปในศิลปะอมราวดี ทับหลังชิ้นนี้ซึ่งปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ในพิพิธภัณฑ์นาคารชุนโกณฑะ มีลวดลายซึ่งประกอบด้วยมกรหันเข้า 2 ข้าง ลายพวงมาลัยและลายวงกลมรูปเหรียญสนับสนุนแนวความคิดดังกล่าวนี้

ในระยะต้นของศิลปะสมัยราชวงศ์ปัลลวะและศิลปะสมัยราชวงศ์จาลุกยะแห่งพาทามิ ลวดลายของมกรโตรณะมีแนวโน้มที่เคร่งครัดในกฏเกณฑ์ ที่กำหนดให้มกรโตรณะจะต้องประกอบด้วยมกร 2 ตัวหันเข้าคายวงโค้ง 2 วงโดยที่มีวงกลมรูปเหรียญ 1 วงคั่น และด้านล่างปรากฏพู่ห้อย ตัวอย่างของมกรโตรณะแบบนี้ ได้แก่ที่เทราปตีรถะ เมืองมัลลปุรัมและเทวาลัยมาเลคิตติศิวาลัย เมืองพาทามิ ลวดลายดังกล่าวนี้อาจเป็นต้นเค้าให้ทับหลังของศิลปะขอมระยะแรกสุด

ในระยะปลาย ลวดลายของมกรโตรณะมีแนวโน้มที่จะเพิ่มความหลากหลายมากขึ้น ดังจะสังเกตได้จากมกรโตรณะที่เทวาลัยไกรลาสนาถ เมืองกาญจีปุรัม ซึ่งปรากฏมกรโตรณะหลากหลายรูปแบบในโบราณสถานแห่งเดียวกัน มกรโตรณะบางจุดปรากฏมากกว่า 2 ตัวในขณะที่บางจุดปรากฏประติมากรรมรูปสิงห์และรูปบุคคลแทรก อนึ่ง มกรโตรณะทั้งหมดที่เทวาลัยแห่งนี้ไม่ปรากฏวงกลมรูปเหรียญ

เทวาลัยวิรูปักษ์ที่ปัฏฏทากัลป์ซึ่งเป็นเทวาลัยที่ได้รับอิทธิพลมาจากเทวาลัยไกรลาสนาถนั้น เป็นเทวาลัยที่แสดงถึงระบบมกรโตรณะที่ซับซ้อนที่สุดในศิลปะอินเดียใต้ระยะแรก ที่ปัฏฏทากัล ปรากฏมกรโตรณะ 2 กลุ่ม ในบาราณสถานแห่งเดียวกัน กล่าวคือ แบบที่ปรากฏวงกลมรูปเหรียญและแบบที่ไม่ปรากฏวงกลมรูปเหรียญ ในขณะที่แบบแรกปรากฏอยู่เหนือประตูทางเข้าครรภคฤหะ แบบหลังซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับอิทธิพลของเทวาลัยไกรลาสนาถนั้น มักปรากฏอยู่เหนือซุ้มจระนำรอบเทวาลัย

การศึกษามหรโตรณะในศิลปะอินเดียใต้ ย่อมนำความกระจ่างมาสู่การศึกษาพัฒนาการทางศิลปกรรมของศิลปะเอเชียอาคเนย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ศิลปะขอมสมัยก่อนพระนครใต้