เมืองกาญจนบุรี (เก่า): ลักษณะรูปแบบเมืองหน้าด่าน จากหลักฐานทางโบราณคดี

บทคัดย่อ

“เมืองกาญจนบุรี (เก่า)” นับว่าเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญต่อความมั่นคงของประเทศในสมัยอยุธยาเป็นอย่างมาก เนื่องจากเป็นเมืองหน้าด่านสุดท้ายก่อนกองทัพพม่าจะเข้าตีเมืองสุพรรณบุรีและกรุงศรีอยุธยาด้วยเมื่อพม่ายกทัพเข้ามาทางด่านพระเจดีย์สามองค์แล้วต้องเอาชนะกองทัพที่ตั้งอยู่ที่เมืองกาญจนบุรีให้ได้เสียก่อนหากหลีกเลี่ยงเลยไปแล้วจะถูกกองทัพที่เมืองกาญจนบุรีตีตลบหลังและกระหนาบข้างได้ ดังนั้นท้องที่เมืองกาญจนบุรีจึงถูกใช้งานเป็นสนามรบมาหลายครั้ง

การศึกษาทางโบราณคดีในบริเวณพื้นที่เมืองกาญจนบุรี (เก่า) จึงมีความสำคัญในแง่ของการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ด้านการสงครามในช่วงสมัยอยุธยาได้เป็นอย่างดี จากการดำเนินงานขุดค้น – ขุดแต่งโบราณสถานต่างๆที่ปรากฏอยู่ภายในเมือง หลักฐานที่พบทั้งหมดนั้น สามารถนำมาใช้ในการศึกษาวิเคราะห์ลักษณะรูปแบบของเมือง ซึ่งผลที่ได้จากการศึกษาพบว่าเมืองมีลักษณะรูปแบบเป็นเมืองเปิด ใช้สภาพภูมิศาสตร์ตามธรรมชาติเป็นแนวป้องกันเมือง ภายในเมืองประกอบด้วยพื้นที่ใช้ประโยชน์ 3 ส่วน คือ

1. พื้นที่ด้านลัทธิความเชื่อ ได้แก่ กลุ่มวัดร้างจำนวน 4 วัด

2. พื้นที่ด้านการเมืองการปกครอง ได้แก่ ป้อมค่ายสำหรับระดม ไพร่พลเพื่อเตรียมความพร้อมในสงคราม

3. พื้นที่อยู่อาศัยชั่วคราวเมื่อยามเกิดศึกสงคราม

อาจกล่าวได้ว่า รูปแบบการใช้พื้นที่ในเมืองกาญจนบุรี (เก่า) นี้ น่าจะเป็นแบบแผนของการใช้พื้นที่ของเมืองหน้าด่านสมัยอยุธยาของไทย ซึ่งสามารถนำมาใช้ในการพัฒนาองค์ความรู้ด้านการศึกษาประวัติศาสตร์การสงครามในช่วงสมัยอยุธยาได้ต่อไปในอนาคต