ปราสาท ตระพัง และบารายของชุมชนเขมรสมัยบาปวนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้นำเสนอผลการศึกษาคุณลักษณะของปราสาทและอ่างเก็บน้ำของชุมชนเขมรสมัยบาปวนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย โดยในช่วงเวลานี้คือประมาณ พ.ศ. 1545 – 1650 หรือกลางพุทธศตวรรษที่ 16 ถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 17 อาณาจักรกัมพูชาโบราณมีความเจริญรุ่งเรืองในหลายด้าน โดยเฉพาะเกิดการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นอย่างก้าวกระโดด เห็นได้จากการก่อสร้างปราสาทขึ้นเป็นจำนวนมาก โดยมีการกำหนดแบบแผนต่าง ๆ คล้ายคลึงกัน เช่น ลักษณะแผนผังและทิศทาง รูปแบบศิลปกรรม ตลอดจนมีการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำของปราสาทและชุมชน ทั้งตระพังหรืออ่างเก็บน้ำขนาดเล็ก และบารายหรืออ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ ซึ่งเอื้อประโยชน์ต่อการทำนา การป้องกันน้ำท่วม และใช้สื่อความหมายเชิงสัญลักษณ์ทางศาสนาของทะเลอันศักดิ์สิทธิ์ด้วย โดยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีการสร้างปราสาทขึ้นเป็นศูนย์กลางของชุมชนเขมรสมัยบาปวนอย่างน้อย 33 แห่ง ชุมชนเหล่านี้ส่วนใหญ่ต่างอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของขุนนางหรือข้าราชการท้องถิ่น ซึ่งชุมชนเล็ก ๆ คงขึ้นตรงต่อเมืองขนาดย่อม ๆ ที่มีขุนนางระดับสูงเป็นผู้ดูแล โดยชุมชนขนาดเล็กและเมืองขนาดย่อมทั้งหมดล้วนขึ้นตรงต่อเมืองขนาดใหญ่ที่มีความสัมพันธ์โดยตรงกับองค์พระมหากษัตริย์ อันสะท้อนให้เห็นถึงระบบบริหารราชการแผ่นดินและเศรษฐกิจในอาณาจักรกัมพูชาโบราณได้เป็นอย่างดี