พุทธศาสนาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้: ข้อสังเกตเรื่อง “นิกายสรรวาสติวาท”

บทคัดย่อ

นักวิชาการจำนวนมากนิยมจำแนกพุทธศาสนาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ออกเป็นสองนิกายใหญ่ตามภาษา คือ ภาษาบาลีเป็นตัวแทนของฝ่ายเถรวาท และภาษาสันสกฤตเป็นตัวแทนของฝ่ายมหายาน ทว่าในเอกสารหลายฉบับโดยเฉพาะเอกสารจีนได้มีการกล่าวอ้างถึงพุทธศาสนานิกายสรรวาสติวาทซึ่งเป็นพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาทที่ใช้ภาษาสันสกฤตอยู่บ่อยครั้ง นำไปสู่ประเด็นคำถามที่ว่า หลักฐานพุทธศาสนาที่เป็นภาษาสันสกฤตเหล่านั้นจะสัมพันธ์เฉพาะเพียงพุทธศาสนาฝ่ายมหายานอย่างเดียวหรืออาจเป็นนิกายสรรวาสติวาทด้วย

จากการศึกษาในเบื้องต้นพุทธศาสนาสกุลดังกล่าวได้เข้ามาปรากฏในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ราวพุทธศตวรรษที่ 10 ในพื้นที่เกาะชวา สัมพันธ์กับการขยายตัวทางการค้าในยุคอินโด-โรมันและราชวงศ์กุษาณะซึ่งอุปถัมภ์พุทธศาสนานิกายนี้อย่างชัดเจน โดยพุทธศาสนานิกายนี้มีศูนย์กลางสำคัญอยู่ในพื้นที่หมู่เกาะก่อนจะเผยแผ่มาสู่เขตภาคพื้นทวีป ซึ่งสามารถเห็นได้จากความใกล้เคียงของรูปแบบศิลปะระหว่างภูมิภาคทั้งสองผ่านหลักฐานภาพเล่าเรื่องและหลักฐานประติมากรรม