พระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิ งานช่างชั้นสูงในราชสำนัก

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษางานศิลปกรรมและกระบวนการหล่อพระพุทธรูปทรงเครื่องที่เป็นมรดกวัฒนธรรมอันล้ำค่าและยิ่งใหญ่ของชาติ ที่เป็นงานช่างชั้นสูงในราชสำนักของงานช่างไทย ด้วยการศึกษาคติการสร้าง รูปแบบ ลวดลายที่ปรากฏ รวมทั้งกรรมวิธีในการสร้างงาน เพื่อบันทึกหลักฐานเป็นฐานข้อมูลความรู้ของชาติ การรักษา การนำมาอธิบาย ถ่ายทอดและการสร้างขึ้นใหม่ ด้วยกระบวนการวิจัยทางด้านประวัติศาสตร์ศิลปะ ซึ่งพอสรุปได้ดังนี้

พระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิ พบหลักฐานครั้งแรกในดินแดนไทยราวพุทธศตวรรษที่ 17 ซึ่งอยู่ในศิลปะเขมรในประเทศไทยสมัยนครวัด และสมัยหริภุญชัย และมาพบหลักฐานอีกครั้งหนึ่งในศิลปะล้านนาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นตามคัมภีร์เรื่องชมพูบดีสูตร รูปแบบและคติการสร้างพระพุทธรูปทรงเครื่องจากล้านนาได้ให้อิทธิพลมายังภาคกลางในช่วงสมัยอยุธยาตอนกลางและสืบต่อมาถึงสมัยรัตนโกสินทร์

พระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ในรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3 คติการสร้างส่วนใหญ่เป็นประเพณีในราชสำนัก สร้างขึ้นเพื่อเป็นพระพุทธรูปฉลองพระองค์ และการพระราชกุศลอุทิศถวาย มีรูปแบบที่วิจิตรงดงาม เทคนิคการสร้างเกิดจากการตี ดุนทองคำ ลงยาราชาวดีและประดับอัญมณี เมื่อเข้าสู่สมัยรัชกาลที่ 5 ลงมา เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ การสร้างพระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิได้แพร่หลายและสร้างขึ้นโดยช่างนอกราชสำนักที่สืบทอดมาจากช่างหลวง เกิดรูปแบบและกรรมวิธีการสร้างอย่างใหม่ ทั้งการใช้แม่พิมพ์หินสบู่และส่วนผสมของโลหะ ทำให้สร้างได้ง่ายขึ้นกว่าเดิม แหล่งสำคัญในการสร้างพระพุทธรูปกลุ่มดังกล่าว คือ บ้านช่างหล่อ ธนบุรี ทั้งนี้ความนิยมดังกล่าวได้แพร่หลายไปทั่วภูมิภาค โดยเฉพาะในภาคกลาง และมาสิ้นสุดลงในราวช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เนื่องจากขาดแคลนช่างผู้ชำนาญการ และมีกรรมวิธีการสร้างพระพุทธรูปแบบใหม่เกิดขึ้น คือ การหล่อจากแม่พิมพ์แบบโรงงาน ทำให้สร้างได้ง่าย ราคาถูกลง

งานวิจัยนี้ได้มีการศึกษากรรมวิธีการสร้างพระพุทธรูป จากบันทึกและศึกษาขั้นตอนการหล่อพระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิแบบโบราณโดยช่างที่ยังสืบทอดวิธีการดังกล่าว มีวิธีการสำคัญ อาทิ การทำแม่พิมพ์ด้วยหินสบู่เพื่อกดลวดลายด้วยขี้ผึ้งลงบนแม่พิมพ์ เป็นต้น ความรู้อันทรงคุณค่านี้ ควรแก่การอนุรักษ์เป็นมรดกภูมิปัญญาช่างชั้นสูงในงานช่างไทย