แม่ซื้อ: รูปแบบและความเชื่อเรื่องเทพีผู้รักษาเด็กที่พบในพื้นที่ภาคกลางของประเทศไทย

บทคัดย่อ

แม่ซื้อ เทพีผู้รักษาคุ้มครองเด็ก จากความเชื่อที่ว่า ทารกเมื่อแรกเกิดมาจนมีอายุครบหนึ่งปีนั้น เป็นวัยที่เสี่ยงต่อความเจ็บไข้ และอุบัติเหตุต่าง ๆ คนโบราณมีความเชื่อว่าเด็กทารกเหล่านั้นมีเทวดาหรือผีคอยปกป้องดูแลรักษาอยู่ ตลอดจนผีที่คอยรังควานให้เกิดความเจ็บไข้ในเด็ก เรียกว่า แม่ซื้อ แม่ซื้อจึงปรากฏทั้งในรูปแบบพิธีกรรมที่จัดขึ้นสำหรับเด็กแรกเกิดสืบเนื่องมาจนมีอายุครบขวบปี ตลอดจนการกำหนดลักษณะทางประติมานวิทยาของแม่ซื้อให้แตกต่างกันไปในแต่ละวัน โดยมีรูปแบบที่แตกต่างกันไปใน 2 ลักษณะ คือ รูปแบบแม่ซื้อที่พบในยันต์แม่ซื้อ มักทำเป็นรูปเทพีที่มีหัวเป็นรูปสัตว์พาหนะของเทพนพเคราะห์ และอีกรูปแบบหนึ่งที่พบในภาพจิตรกรรมในศาลาแม่ซื้อวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม มีลักษณะเป็นแม่ซื้อที่มีหัวเป็นทั้งรูปสัตว์และรูปบุคคลผสมกัน ตามคติกำเนิดเทพนพเคราะห์ในคัมภีร์เฉลิมไตรภพ ซึ่งพระเป็นเจ้าทรงนำเอาสัตว์หรือบุคคลมาบดเป็นผงและเสกเป็นเทพนพเคราะห์ ซึ่งแม่ซื้อในกลุ่มดังกล่าวมีเศียรที่ปรากฏตามคตินี้