แนวคิดทฤษฎี "ภูมิทัศน์ทางโบราณคดี" กับงานโบราณคดีไทย
คำสำคัญ:
ภูมิทัศน์ทางโบราณคดี, ภูมิทัศน์วัฒนธรรม, ธรณีโบราณคดี, ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์, แนวคิดทฤษฎีบทคัดย่อ
Landscape archaeology studies the relationship between humans and their environments in the past. That is, it does not only focus on natural world but also consider the natural environment as a contributor to social development, including culture, politics, economics, and religion. This paper aims to reveal the understanding of landscape archaeology in Thailand, and attempts to explain the development of this approach. Results indicate that contemporary landscape archaeology in Thailand can be classified under two distinct approaches: (1) A nature-focused group, which emphasizes the processes of natural environment as the important influencer on human settlements. Thus, it clearly corresponds to the Geoarchaeological approach. (2) A culture-focused group, which sees the landscape as a stage of built environment by humans, such as city plans, orientation of temples, distance between sites and natural sources. These built environments are seen to be determined by cultural factors and the landscapes are shaped to respond to the people. Spatial analysis is frequently applied in this group. Notably, both approaches retain the principles of cultural landscape that focus on the interaction between humans and built environments (both physical and cultural landscapes). However, the methodology and conceptual framework of the two approaches are rarely combined, thus limiting the reconstruction of past cultures in Thai archaeology.
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
กามนิต ดิเรกศิลป์, 2542. “การศึกษาแบบแผนการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ บริเวณอำเภอโป่งน้ำร้อน จังหวัดจันทบุรี.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.
จุลนารถ วรรณโกวิท, 2563. “คุณค่าขององค์ประกอบทางภูมิทัศน์กลุ่มเทวสถานปราสาทพนมรุ้ง ปราสาทเมืองต่ำ และปราสาทปลายบัด จังหวัดบุรีรัมย์.” สาระศาสตร์ (3): 693-706.
ชวลิต ขาวเขียว, 2546. “ธรณีวิทยาทางโบราณคดี: กระบวนการก่อตัวของแหล่งโบราณคดีเพิงผาถ้ำลอด อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.
____________, 2558. “การใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างแหล่งโบราณคดีกับธรณีสัณฐานบริเวณพื้นที่ลุ่มแม่น้ำป่าสัก.” ใน สุรพล นาถะพินธุ (บรรณาธิการ), ข้อมูล สารสนเทศ และความรู้เพิ่มใหม่จากงานวิจัยโบราณคดีลุ่มแม่น้ำป่าสัก (หน้า 172-187). กรุงเทพฯ: โครงการวิจัยการกระจายตัวของชุมชนยุคก่อนประวัติศาสตร์ในลุ่มแม่น้ำป่าสัก บริเวณภาคกลางตอนล่าง ประเทศไทย, 7 พฤศจิกายน 2558.
ชวลิต ขาวเขียว และคณะ, 2561. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัยภูมิสัณฐานชายฝั่งทะเลโบราณ เมืองท่า เส้นทางการค้า และความเชื่อมโยงกับการตั้งถิ่นฐานแรกเริ่มในประเทศไทย ในบริบทของภูมิอารยธรรมสุวรรณภูมิ. กรุงเทพฯ: คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, สนับสนุนทุนวิจัยโดยสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี.
ชุติพงศ์ ร่มสนธิ์, 2558. “การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างแหล่งโบราณคดีและปฐพีวิทยาบริเวณพื้นที่ลุ่มน้ำป่าสัก โดยใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์.” ใน สุรพล นาถะพินธุ (บรรณาธิการ), ข้อมูล สารสนเทศ และความรู้เพิ่มใหม่จากงานวิจัยโบราณคดีลุ่มแม่น้ำป่าสัก (หน้า 149-172). กรุงเทพฯ: โครงการวิจัยการกระจายตัวของชุมชนยุคก่อนประวัติศาสตร์ในลุ่มแม่น้ำป่าสัก บริเวณภาคกลางตอนล่าง ประเทศไทย, 7 พฤศจิกายน 2558.
เชิดศักดิ์ ตรีรยาภิวัฒน์, 2552. “ลำดับชั้นของชุมชนโบราณสมัยล้านนาในพื้นที่เชียงใหม่-ลำพูน ช่วง
พุทธศตวรรษที่ 19-22.” วิทยานิพนธ์ปริญญาวิทยาศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาภูมิศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
ตรงใจ หุตางกูร, 2557. “การตีความใหม่เรื่องขอบเขตแนวชายฝั่งทะเลโบราณสมัยทวารวดีบนที่ราบภาคกลางตอนล่าง.” ดำรงวิชาการ 13 (1): 11-44.
ทิวา ศุภจรรยา และคณะ, 2543. “เมืองคูคลอง (ชุมชนขนาบน้ำ): ภูมิปัญญาการสร้างบ้านแปงเมืองจากอดีตถึงรัตนโกสินทร์.” ใน ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (บรรณาธิการ), ภูมิศาสตร์กับวิถีชีวิตไทย. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 12 กันยายน 2543.
ทิวา ศุภจรรยา และผ่องศรี วนาสิน, 2524. เมืองโบราณบริเวณชายฝั่งทะเลเดิมของที่ราบภาคกลางประเทศไทย: การศึกษาตำแหน่งที่ตั้งและภูมิศาสตร์สัมพันธ์. กรุงเทพฯ: โครงการเผยแพร่ผลงานวิจัย ฝ่ายวิจัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
เทียมสูรย์ สิริศรีศักดิ์, 2553. “ความเข้าใจบางประการเกี่ยวกับการอนุรักษ์ภูมิทัศน์วัฒนธรรมในประเทศไทย.” วารสารอาษา (3): 104-113.
ประอร ศิลาพันธุ์, 2548. “ธรณีโบราณคดีบริเวณทุ่งเศรษฐี ตำบลนายาง อำเภอชะอำ จังหวัดเพชรบุรี.” วิทยานิพนธ์ปริญญาวิทยาศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาโลกศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
รัศมี ชูทรงเดช และคณะ, 2546. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการโบราณคดีบนพื้นที่สูงในเขตอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ: โครงการโบราณคดีบนพื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ระยะที่ 1 (2546), สนับสนุนทุนวิจัยโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.).
____________, 2552. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการสืบค้นและจัดการมรดกทางวัฒนธรรมอย่างยั่งยืนในอำเภอปาย-ปางมะผ้า-ขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ: โครงการสืบค้นและจัดการมรดกทางวัฒนธรรมอย่างยั่งยืนในอำเภอปาย-ปางมะผ้า-ขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน (2552), สนับสนุนทุนวิจัยโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.).
รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล, 2557. “ปุษยคิริ: เขาศักดิ์สิทธิ์ของเมืองอู่ทองที่ถูกลืมเลือน.” ดำรงวิชาการ 13 (1): 133-158.
วลัยลักษณ์ ทรงศิริ, 2542. “ถมอรัตน์ เขาศักดิ์สิทธิ์ของเมืองศรีเทพ.” เมืองโบราณ 25 (3): 23-29.
วันวิสา วิโรจนารมย์, 2544. “การศึกษารูปแบบการตั้งถิ่นฐานของชุมชนสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในพื้นที่จังหวัดลพบุรีและนครสวรรค์ ด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
วุฒิพงษ์ ทวีวงศ์ และสิกิต อริฟวิโดโด, 2563. “ภูมิทัศน์สวนในบางกอก: การตีความจากแผนที่และภาพถ่ายโบราณ.” หน้าจั่ว 17 (2): 292-327.
ศรีศักร วัลลิโภดม, 2560. สร้างบ้านแปงเมือง. กรุงเทพฯ: มติชน.
สุรีรัตน์ บุบผา, 2565. “ภูมิทัศน์ทางโบราณคดีีเทือกเขาพนมดงรักฝั่่งตะวันออกตามแนวชายแดนไทย-กัมพูชา.” ดำรงวิชาการ 21 (1): 49-90.
เสรีวัฒน์ สมินทร์ปัญญา, 2561. ธรณีโบราณคดีของตะกอนถ้ำและเพิงผา และภูมิอากาศบรรพกาล. กรุงเทพฯ: แดเน็กซ์อินเตอร์คอร์ปอเรชั่น.
อนุวัฒน์ การถัก และทรงยศ วีระทวีมาศ, 2558. “ภูมิทัศน์วัฒนธรรม: ความหมาย พัฒนาการทางแนวคิด และทิศทางการศึกษาวิจัย.” วารสารวิชาการ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 14 (2): 1-12.
____________, 2559. “การเปลี่ยนผ่านความหมายภูมิทัศน์วัฒนธรรมเมืองสกลนคร ในพุทธศตวรรษที่ 16-25.” หน้าจั่ว 30: 37-53.
ภาษาอังกฤษ
Antze P. & Lambek M., 1996. Tense past: Cultural essays in trauma and memory. London: Routledge.
Ashmore W. & Blackmore C., 2008. Landscape archaeology. USA: Elsevier lnc.
Aston M. & Rowley T., 1974. Landscape archaeology: An introduction to fieldwork techniques on Post-Roman landscapes. Newton Abbot: David and Charles.
Binford L. & Sabloff J., 1982. “Paradigms, systematics, and archaeology.” Journal of Anthropological Research 38 (2): 137-153.
Butzer K., 1982. Archaeology of human ecology: method and theory for a contextual approach. Cambridge: Cambridge University Press.
Christaller W., 1966. Central place in Southern Germany. New Jersey: Prentice-Hall.
Crumley C., Deventer A., & Fletcher J., 2001. New directions in anthropology and environment: Intersections. New York, Oxford: AltaMira Press.
David B. & Thomas J., 2008. Handbook of landscape archaeology. USA: Left Coast Press, Inc.
Hodder I., 1985. “Postprocessual archaeology.” Advances in archaeological method and theory 8: 1-26.
Jackson J., 1986. “The vernacular landscape.” In Penning-Rowsell & Lowenthal (eds.), Landscape meanings and values (pp. 65–81). London: Allen and Unwin.
James P.E. & Martin G., 1981. All posible world: A history of geographical ideas. New York: John Wiley and Sons.
Kluiving S. & Guttmann-Bond B., 2012. Landscape archaeology between art and science: from a multi- to an interdisciplinary approach. Amsterdam University Press.
Lennon J. & Mathews S., 1996. Cultural landscape management. Canberra: Australian Alps Liaison Committee.
Ngernkerd P. & Choowong M., 2017. “Geoarchaeology of The Thung Kula Rong-Hai ancient site, Srisaket and Yasothon provinces, Northeastern Thailand.” In P. Potiyaraj & O. Pinyakong (eds.), Proceedings book of the 43rd congress on science and technology of Thailand (STT43) (pp. 542-550). Bangkok: The Science Society of Thailand Under the Patronage of His Majesty the King, Chulalongkorn University, 17-19 October 2017.
Rappoport A., 1988. “Levels of meaning in the built environment.” In F. Poyatos (ed.), Cross-Cultural perspectives in non verbal communication (pp. 317-336). Toronto: C.J. Hogrefe.
Sauer C., 1962. Land and life: A selection from the writings of Carl Sauer. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
Shanks M., 2007. “Post-Processual archaeology and after.” In C. Chippindale & H. Maschner (eds.), Handbook of archaeological method and theory (pp. 133-144). Walnut Creek: Altamira.
Smith M., 2007. “Form and meaning in the earliest cities: A new approach to ancient urban planning.” Journal of Planning History 6 (1): 3-47.
Stewart J., 2006. “The concept and method of cultural ecology.” In N. Haenn & R.R. Wilk (eds.), The environment in anthropology A reader in ecology, culture, and sustainable living (pp. 5-9). USA: New York University Press.
Strang V., 1997. Uncommon ground: Cultural landscapes and environmental values. Oxford: Berg.
Tilley C., 1994. A phenomenology of landscape: places, paths and monuments. Oxford: Berg.
ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์
สำนักศิลปากรที่ 1 ราชบุรี, 2564. ธรณีโบราณคดีแหล่งเรือจมพนม-สุรินทร์. ค้นเมื่อ 27 กันยายน 2565, จาก https://www.finearts.go.th/storage/contents/2021/08/detail_file/bjYbTfRef27rPzA cWjR34fUwVzVwWyOtwyvXphp7.pdf
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2022 ดำรงวิชาการ

อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความนี้เป็นผลงานของข้าพเจ้าแต่เพียงผู้เดียว และ/หรือเป็นผลงานของข้าพเจ้าและผู้ร่วมงาน ตามชื่อที่ระบุในบทความจริง และเป็นผลงานที่มิได้ถูกนำเสนอหรือตีพิมพ์ที่ใดมาก่อน