กลอักษร: ความเชื่อมโยงจากหนังสือแบบเรียนภาษาไทยสมัยรัชกาลที่ 4 เรื่องปทานุกรม และแบบเรียนภาษาไทยต้นแบบ

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาวิเคราะห์กลอักษรที่ปรากฏอยู่ในหนังสือแบบเรียนภาษาไทยสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เรื่องปทานุกรม ผลงานของพระปิฎกโกศล (อ่วม) แห่งวัดราชบูรณะ ซึ่งแต่งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2400 ผู้เขียนใช้วิธีการศึกษาวิเคราะห์เนื้อหาจากเอกสาร โดยใช้ข้อมูลหลักจากหนังสือแบบเรียนปทานุกรม ฉบับกรมศิลปากรพิมพ์เผยแพร่ พ.ศ. 2564 ตลอดจนศึกษาร่วมกับแบบเรียนภาษาไทย
ที่เรียบเรียงก่อนหน้าปทานุกรม ซึ่งตีพิมพ์เผยแพร่ หรืออยู่ในรูปแบบเอกสารสมุดไทย เพื่อศึกษาหาที่มาของ
กลอักษรแต่ละชนิด จากการศึกษาพบว่าผู้แต่งปทานุกรมกล่าวถึงกลอักษร 8 ชนิด ได้แก่ กลอักษร
วัณณสังขยา กลอักษรไทยหลง กลอักษรไทยนับ กลอักษรฤๅษีแปลงสาร กลอักษรเลข กลอักษรฝนแสนห่า
กลอักษรล้วน และกลอักษรศัพท์ ลักษณะการอธิบายกลอักษรในแต่ละชนิดเป็นการสรุปหลักการโดยสังเขป และผู้แต่งระบุไว้ว่าให้ค้นหาจากหนังสือแบบเรียนเล่มอื่นเพิ่มเติม ในด้านที่มาของกลอักษรต่างๆ นั้นพบว่า
ผู้แต่งนำมาจากคัมภีร์วชิรสารัตถสังคหะ และหนังสือแบบเรียนภาษาไทยต่างๆ ได้แก่ จินดามณี ประถมมาลา และอักษรนิติ การศึกษากลอักษรจากเรื่องปทานุกรมนี้ทำให้เห็นถึงกลอักษรที่ยังคงสืบทอดมาจากหนังสือแบบเรียนในสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น และยังศึกษาอยู่ในสมัยพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ซึ่งเป็นช่วงสุดท้ายของการศึกษาในยุคจารีตก่อนการปฏิรูปการศึกษา
ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อ พ.ศ. 2414