การฝังศพในวัฒนธรรมสมัยทวารวดี: ลักษณะร่วมและความแตกต่างจากยุคก่อนประวัติศาสตร์
คำสำคัญ:
การฝังศพ, พิธีกรรมการปลงศพ, วัฒนธรรมสมัยทวารวดีบทคัดย่อ
บทความนี้มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาการฝังศพในวัฒนธรรมสมัยทวารวดี โดยวิเคราะห์ถึงรูปแบบการฝังศพ ความสัมพันธ์ระหว่างรูปแบบการฝังศพกับคุณลักษณะย่อยต่างๆ ของการฝังศพ ได้แก่ เพศ อายุเมื่อตาย โบราณวัตถุที่พบร่วมกับศพ และทิศทางการหันศีรษะ รวมถึงเปรียบเทียบกับยุคก่อนประวัติศาสตร์เพื่อให้เห็นถึงลักษณะร่วมและความแตกต่างของรูปแบบการปลงศพ
จากการศึกษาพบว่าในสมัยทวารวดีสามารถแบ่งช่วงเวลาการฝังศพได้เป็น 2 ระยะย่อย คือ
ระยะย่อยที่ 1 (พุทธศตวรรษที่ 11-14) และ ระยะย่อยที่ 2 (พุทธศตวรรษที่ 15-16) โดยในภาพรวมทั้งสองระยะ พบรูปแบบการจัดท่าทางศพที่หลากหลาย เช่นเดียวกับรูปแบบการจัดท่าทางศพที่พบในยุคก่อนประวัติศาสตร์ โดยรูปแบบการฝังศพที่พบมากที่สุดคือ ท่านอนหงายเหยียดยาว หันศีรษะไปทางทิศตะวันตก และมักไม่พบโบราณวัตถุร่วมกับศพ ซึ่งการไม่พบโบราณวัตถุร่วมกับศพ จัดเป็นลักษณะเด่นที่พบในวัฒนธรรมสมัยทวารวดี นอกจากนี้ยังพบว่าคุณลักษณะย่อยต่างๆ ของการฝังศพนั้น เป็นอิสระไม่ขึ้นอยู่กับรูปแบบการฝังศพ
ในเชิงพิธีกรรม ในสมัยทวารวดีไม่พบประเพณีการปลงศพ เช่น การโรยดินเทศ หรือการทุบภาชนะปูรองศพ ที่มักพบในยุคก่อนประวัติศาสตร์ แต่พบว่าในบางแหล่งโบราณคดีสมัยทวารวดีนั้น พบการฝังศพร่วมกับพุทธสถาน อย่างไรก็ตามการฝังศพยังคงพบจนถึงสมัยทวารวดีตอนปลาย ควบคู่กับการปลงศพด้วยการเผา
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
กรมศิลปากร, 2540. วัดชมชื่น. กรุงเทพฯ: สำนักนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม กรมศิลปากร.
เกษินี โชยติรส, 2515. “วัฒนธรรมสมัยหินใหม่ที่บ้านเก่า.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรบัณฑิต (โบราณคดี) คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
จารึก วิไลแก้ว, 2534. โบราณคดีเมืองอู่ตะเภา. กรุงเทพฯ: กองโบราณคดี กรมศิลปากร.
จีราวรรณ แสงเพ็ชร์, 2552. “ระบบการจัดและประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุในประเทศไทย.” วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต (โบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์) ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ชิน อยู่ดี, 2559. “รายงานการขุดค้นแหล่งโบราณคดีที่บ้านดอนตาเพชร หมู่ที่ 6 ต.พนมทวน อ.พนมทวน จ.กาญจนบุรี พ.ศ. 2518-2519.” ใน ภาควิชาโบราณคดี (บรรณาธิการ), ASEAN Archaeologies in the 21st century: The first international symposium in honor of professor Chin You-Di (หน้า 96-114). กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนจำกัดเรือนแก้วการพิมพ์.
เซเดส์, ยอร์ช, 2507. ตำนานอักษรไทย ตำนานพระพิมพ์ที่พงตึกและความสำคัญต่อประวัติศาสตร์สมัยโบราณแห่งประเทศไทย ศิลปะไทยสมัยสุโขทัย ราชธานีรุ่นแรกของไทย. กรุงเทพฯ: คุรุสภา.
นฤพล หวังธงชัยเจริญ, 2549. รายงานเบื้องต้น: การขุดค้น-ขุดแต่งทางโบราณคดีโครงการปรับปรุงอาคารหลุมขุดค้นวัดชมชื่น อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัยประจำปีงบประมาณ 2548. สุโขทัย: นอร์ทเทิร์นซัน (1935) จำกัด.
ประพิศ ชูศิริ, 2540. “ผลการวิเคราะห์โครงกระดูกมนุษย์หลุมขุดค้นวัดชมชื่น.” ใน ธาดา สุทธิเนตร และคณะ (บรรณาธิการ), วัดชมชื่น (หน้า 91-128). กรุงเทพฯ: สำนักนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม กรมศิลปากร.
ประพิศ พงศ์มาศ, 2542. “หม้อกระดูก: พิธีกรรมผสมผสานระหว่างยุค.” ศิลปากร 42(4): 78-88.
ผาสุข อินทราวุธ, 2527. “ผลการขุดค้นเมืองโบราณสมัยทวารวดีที่จังหวัดสิงห์บุรีและนครปฐม.” เมืองโบราณ 10 (4): 28-42.
, 2542. ทวารวดี การศึกษาเชิงวิเคราะห์จากหลักฐานทางโบราณคดี. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสมัย.
, 2544. รายงานการขุดค้นเมืองโบราณฟ้าแดดสงยาง. นครปฐม: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยศิลปากร.
, 2551. ทวารวดีธรรมจักร. กรุงเทพฯ: ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พิมพ์ชนก พงษ์เกษตร์กรรม์, 2552. “พัฒนาการทางวัฒนธรรมของเมืองโบราณดงแม่นางเมือง อำเภอบรรพตพิสัย จังหวัดนครสวรรค์.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (โบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์) ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ภาควิชาโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2523. การขุดค้นและการศึกษาวัฒนธรรมของชุมชนโบราณที่บ้านคูเมือง อำเภออินทร์บุรี จังหวัดสิงห์บุรี. กรุงเทพฯ: ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
รัศมี ชูทรงเดช และคณะ, 2546. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการโบราณคดีบนพื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ระยะที่ 2 เล่มที่ 4: การขุดค้นแหล่งโบราณคดีเพิงผาบ้านไร่. กรุงเทพฯ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.).
วสันต์ เทพสุริยานนท์, 2545. “รายงานผลการขุดค้นทางโบราณคดีที่บ้านนาลาว ตำบลอู่ทอง อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี พ.ศ. 2544.” ใน เขมชาติ เทพไชย (บรรณาธิการ), โบราณคดีเมืองอู่ทอง (หน้า127-150). นนทบุรี: สหมิตรพริ้นติ้ง.
วัฒนา สุภวัน, 2529. “การศึกษาโครงกระดูกที่ได้จากการขุดค้นแหล่งโบราณคดี ทัพหลวง คุ้งขี้เหล็ก อู่ทอง ซับจำปาและโคกพนมดี.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (โบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์) ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
วีรพันธุ์ มาไลยพันธุ์, 2516. “ซับจำปา.” ใน ดำรงราชานุภาพ: โบราณคดีนิทรรศการ (หน้า 20-26). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์พิฆเณศ.
สถาพร เที่ยงธรรม และธาดา สุทธิเนตร, 2540. “การขุดค้นทางโบราณคดีและการขุดแต่งพื้นที่รอบโบราณสถานวัดชมชื่น.” ใน ธาดา สุทธิเนตร และคณะ (บรรณาธิการ), วัดชมชื่น (หน้า37-81). กรุงเทพฯ: สำนักนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม กรมศิลปากร.
สฤษดิ์พงศ์ ขุนทรง, 2559. เมืองโบราณอู่ทอง ผลการขุดค้นทางโบราณคดีที่เนินพลับพลาปี 2558.กรุงเทพฯ: เปเปอร์เมท.
สันติ์ ไทยานนท์, 2554. “การศึกษาลำดับพัฒนาการวัฒนธรรมทางโบราณคดีเมืองอู่ทอง.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (โบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์) ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
สำนักศิลปากรที่ 3 พระนครศรีอยุธยา, 2561. รายงานผลการดำเนินการงานจ้างเหมาวิเคราะห์โบราณวัตถุจากการขุดค้นทางโบราณคดีด้วยวิธีวิทยาศาสตร์ แหล่งโบราณคดีบ้านคูเมือง อำเภออินทร์บุรี จังหวัดสิงห์บุรี. ม.ป.ท.
สำนักศิลปากรที่ 4 ลพบุรี, 2549. รายงานเบื้องต้นการขุดค้น-ขุดแต่งทางโบราณคดีโบราณสถานในเมืองซับจำปา ตำบลซับจำปา อำเภอท่าหลวง จังหวัดลพบุรี. ม.ป.ท.
, 2552. รายงานการศึกษาทางด้านโบราณคดี แหล่งโบราณคดีดงแม่นางเมือง(DMN’09:M.1) ตำบลเจริญผล อำเภอบรรพตพิสัย จังหวัดนครสวรรค์ (กรณีศึกษาเฉพาะเนินดินนอกเมืองโบราณดงแม่นางเมือง ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.
สุกัญญา เบาเนิด, 2553. โบราณคดีในพื้นที่ทุ่งกุลาร้องไห้. อุบลราชธานี: ห้างหุ้นส่วนจำกัดศิริธรรมออฟเซ็ท.
สุรพล นาถะพินธุ, 2550. รากเหง้าบรรพชนคนไทย พัฒนาการทางวัฒนธรรมก่อนประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: มติชน.
สุรินทร์ ภู่ขจร, 2534. รายงานเบื้องต้นการขุดค้นที่ถ้ำหมอเขียว จังหวัดกระบี่ ถ้ำซาไก จังหวัดตรังและการศึกษาชาติพันธุ์วิทยาทางโบราณคดี ชนกลุ่มน้อยเผ่าซาไก จังหวัดตรัง. กรุงเทพฯ: โครงการวิจัยวัฒนธรรมโหบินเนียนในประเทศไทย.
สุริยา สุดสวาท, 2561. “ชุมชนก่อนเมืองโบราณศรีเทพ: หลักฐานและความรู้เพิ่มใหม่.” ศิลปากร 61 (2):48-59.
อภิรัฐ เจะเหล่า, 2553. “รายงานเบื้องต้นการขุดกู้โครงกระดูกบริเวณคูเมืองโบราณอู่ทอง.” สุพรรณบุรี: สำนักศิลปากรที่ 2. เอกสารอัดสำเนา.
อิสราวรรณ อยู่ป้อม, 2556. “รูปแบบการฝังศพที่แหล่งโบราณคดีหนองราชวัตร.” ใน สุภมาศ ดวงสกุล (บรรณาธิการ), รวมบทความประกอบการสัมมนาเรื่องโบราณคดีของสังคมเกษตรกรรมจากบ้านเก่าถึงหนองราชวัตร (หน้า 225-330). ปราจีนบุรี: ธุรการเจริญกิจ.
ภาษาต่างประเทศ
Clarke W., 2012. “Return to P’ong Tuk: Preliminary reconnaissance of a seminal Dvaravati site in west-central Thailand.” Master’s dissertation. Center for International Studies, Ohio University.
, 2014. “The Skeletons of Phong Tuek: Human remains in Dvaravati ritual contexts.” In Before Siam essays in art and archaeology (pp.310-329). Bangkok: River Books and The Siam Society.
Higham C. & Bannanurag R., 1990. The excavation of Khok -Phanom Di : Prehistoric site in central Thailand. London: Society of Antiquaries of London.
Moore E., 2007. Early Landscapes of Myanmar. Bangkok: River Books.
Quaritch Wales H.G., 1936. “Further excavations at P'ong Tük (Siam).” Indian Art and Letters 10: 42–48.
Stargardt J., 1990. The ancient Pyu of Burma 1: Early Pyu cities in a man-made landscape. Cambridge: PACSEA, Cambridge in association with the Institute of Southeast Asian Studies, Singapore.
The Fine Arts Department, Thailand, 2010. The origin of the civilization of Angkor: The excavation of Ban Non Wat. The neolithic occupation. Bangkok: The Fine Arts Department.
, 2012a. The origin of the civilization of Angkor: The excavation of Ban Non Wat. The Bronze Age. Bangkok: The Fine Arts Department.
, 2012b. The origin of the civilization of Angkor: The excavation of Ban Non Wat.The Iron Age, Summary and Conclusions. Bangkok: The Fine Arts Department.
White J.C., 1982. Ban Chiang: Discovery of a lost bronze age. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Yamamoto T., 1979. “East asian historical sources for Dvaravati studies.” Proceeding Seventh IAHA Conference vol.II: 1150-1197.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2022 ดำรงวิชาการ
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความนี้เป็นผลงานของข้าพเจ้าแต่เพียงผู้เดียว และ/หรือเป็นผลงานของข้าพเจ้าและผู้ร่วมงาน ตามชื่อที่ระบุในบทความจริง และเป็นผลงานที่มิได้ถูกนำเสนอหรือตีพิมพ์ที่ใดมาก่อน
