การวิเคราะห์องค์ความรู้จากคำศัพท์และเรียบเรียงถ้อยคำภาษาในเอกสารโบราณตำรายา ฉบับหอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ นครพนม

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์องค์ความรู้และจัดหมวดหมู่ข้อมูลคำศัพท์จากเอกสารโบราณตำรายา ฉบับหอสมุดแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ นครพนม และ 2) เรียบเรียงถ้อยคำภาษาจากเอกสารต้นฉบับซึ่งเป็นภาษาถิ่นอีสานโบราณให้เป็นถ้อยคำภาษาไทยกลางปัจจุบันที่คนทุกถิ่นสามารถอ่านเข้าใจได้ เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารแหล่งข้อมูล จากนั้นสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ โดยเทคนิคการเลือกผู้ให้ข้อมูลแบบเจาะจงเพื่อตรวจสอบคำศัพท์และความถูกต้องของเนื้อหากับผู้เชี่ยวชาญ ผลการศึกษาพบว่า ชื่อโรคหรืออาการของโรคเก็บรวบรวมได้ 130 รายการ จำแนกตามกลุ่มโรคและอาการได้เป็น 15 กลุ่ม ได้แก่ 1) ระบบไหลเวียนเลือด ลม น้ำเหลือง และหัวใจ 2) ระบบทางเดินหายใจ   3) ระบบทางเดินอาหารและการขับถ่าย 4) ระบบทางเดินปัสสาวะ 5) ระบบผิวหนัง 6) ระบบกล้ามเนื้อ กระดูก และเส้นเอ็น 7) ระบบประสาท ภาวะทางอารมณ์ และพฤติกรรม 8) ความเสื่อมของร่างกาย 9) ปรสิตและการติดเชื้อ 10) ตา 11) หู คอ จมูก 12) ช่องปาก 13) ระบบอวัยวะเพศสืบพันธุ์ 14) ภาวะแทรกซ้อนในการตั้งครรภ์ การคลอด และระยะหลังคลอด และ 15) การบาดเจ็บและการเป็นพิษ ส่วนวิธีการรักษาโรค พบว่า มีการระบุเกี่ยวกับวิธีการรักษาโรคโดยใช้สมุนไพรเป็นหลัก ซึ่งได้บันทึกภูมิปัญญาวิธีการปรุงยาหรือการเตรียมเครื่องยาสมุนไพร ทั้งสิ้น 25 วิธี และวิธีการใช้ยามีทั้งสิ้น 20 วิธี ด้านชื่อสมุนไพรและส่วนประกอบอื่น ๆ ของตัวยาในตำรับยา พบว่า มีพืชวัตถุ 308 รายการ สัตว์วัตถุ 43 รายการ และธาตุวัตถุ 7 รายการ สำหรับภูมิปัญญาด้านอื่น ๆ ที่สอดแทรกในเอกสารโบราณตำรายาฯ พบว่า มีการกล่าวถึงภูมิปัญญาในการรักษาในด้านการปรุงยาและการใช้ยา ภูมิปัญญาเกี่ยวกับการใช้สมุนไพร และภูมิปัญญาด้านภาษา