ปรากฏการณ์โจรผู้ร้ายในเมืองพิษณุโลก: ภาพสะท้อนกระบวนการปฏิรูประบบราชการสยามในพื้นที่ภาคกลางตอนบนช่วงทศวรรษ 2430-2470

บทคัดย่อ

การหวนกลับมาให้ความสนใจต่อประวัติศาสตร์การต่อสู้ของประชาชนในยุคแห่งการปฏิรูปของสยามในห้วงปี พ.ศ.2563-2565 นั้น สะท้อนให้เห็นว่าการศึกษาประวัติศาสตร์สามัญชนยังคงเป็นที่ต้องการในสังคมไทยปัจจุบัน  โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ประวัติศาสตร์ในยุคแห่งการปฏิรูประบบราชการของสยาม  อย่างไรก็ตาม แม้ว่าในระยะหลังงานศึกษาประวัติศาสตร์จะคลี่คลายความสนใจไปยังคนกลุ่มอื่นๆ ในสังคม โดยเฉพาะบรรดานักเลง โจรผู้ร้าย และผู้นำท้องถิ่น  แต่คนเหล่านี้ก็ยังคงถูกมองในฐานะของอุปสรรค์ที่ฉุดรั้งการปฏิรูปของรัฐสยามและยังคงอยู่ในมิติของคำอธิบายจากบนลงล่าง  กล่าวให้ถึงที่สุดแล้วงานเหล่านี้ก็ยังคงขาดมิติของความรู้สึก สำนึกและความคิดที่สามัญชนมีต่อการปฏิรูปของสยาม หรือกระทั่งยังไม่เห็นมิติของโลกทัศน์ที่สามัญชนมีต่อโลกที่พวกเขากำลังดำรงอยู่  โดยบทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจผลกระทบของการปฏิรูปสยามที่มีต่อชีวิตคนธรรมดาสามัญผ่านปรากฏการณ์ของโจรผู้ร้ายในเมืองพิษณุโลก และตรวจสอบถึงเงื่อนไขของพื้นที่ๆ เอื้อให้เกิดโจรผู้ร้ายตลอดจนแสวงหามุมมองอื่นๆ ในการศึกษาประวัติศาสตร์ที่ขยับขยายออกไปจากคำอธิบายที่เคยดำรงอยู่  โดยใช้วิธีการแบบจุลประวัติศาสตร์ เพื่อเปิดเผยให้เห็นโลกของสามัญชนที่มีชีวิตและลมหายใจอยู่จริงๆ ในห้วงเวลาของการปฏิรูประบบราชการของสยาม  กล่าวได้ว่า คำอธิบายต่อปรากฏการณ์โจรผู้ร้ายในช่วงเวลาดังกล่าวที่มองการเกิดขึ้นของโจรผู้ร้ายว่าเป็นผลมาจากการขยายตัวทางเศรษฐกิจและดำเนินการภายใต้ระบบอุปถัมภ์นั้นจึงไม่น่าจะเพียงพอ  โดยผลของการศึกษาพบว่าปรากฏการณ์โจรผู้ร้าย อาทิ กรณีของนายแจ้งนั้นเป็นผลโดยตรงของการปฏิรูประบบราชการที่อำนาจท้องถิ่นแบบดั้งเดิมนั้นได้ถูกแทรกแซงโดยตรงจากรัฐบาลส่วนกลาง  ด้วยเหตุนี้ คดีอาญานี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องอาชญากรรมที่เกี่ยวกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ หรืออาชญากรรมที่เกิดจากผู้มีบารมี แต่เห็นได้ชัดว่าเป็นเรื่องของความปริร้าวในเชิงโครงสร้างระหว่างระบอบเก่ากับการบริหารราชการแบบใหม่ที่เกิดขึ้นในช่วงเปลี่ยนผ่าน