โบราณคดีเชิงพื้นที่ภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์บนเทือกเขาพนมดงรักฝั่งตะวันออก

บทคัดย่อ

บทความนี้นำเสนอการสังเคราะห์ความรู้จากการวิจัยที่เกี่ยวกับโบราณคดีเชิงพื้นที่กับการใช้ประโยชน์พื้นที่และทรัพยากรธรรมชาติในประเด็นของการเป็นพื้นที่และภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์ในบริเวณเทือกเขาพนมดงรักฝั่งตะวันออกในเขตจังหวัดศรีสะเกษและจังหวัดอุบลราชธานี โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างการใช้พื้นที่และภูมิทัศน์กับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ จากผลการศึกษาพบแหล่งโบราณคดีในพื้นที่วิจัยทั้งสิ้น 10 แหล่ง ได้แก่ แหล่งโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ จำนวน 4 แหล่ง และแหล่งโบราณคดียุคประวัติศาสตร์ จำนวน 6 แหล่ง โดยแหล่งโบราณคดีทั้งหมดกระจายตัวอยู่บนพื้นที่สูงตามแนวเทือกเขาพนมดงรักฝั่งตะวันออก ซึ่งกำหนดอายุได้ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ในสมัยเหล็กและยุคประวัติศาสตร์ในวัฒนธรรมทวารวดีและวัฒนธรรมเขมรโบราณตามลำดับ ทั้งนี้ทุกแหล่งปรากฏหลักฐานการใช้พื้นที่เพื่อทำหน้าที่เป็นแหล่งพิธีกรรม/ศาสนา ทั้งในลักษณะเพิงหินที่มีภาพเขียนสีและภาพสลักหิน รอยพระพุทธบาท และศาสนสถาน โดยพบว่าการใช้พื้นที่ในบริเวณนี้มีปัจจัยมาจากระบบการดำรงชีพ ระบบศาสนาและคติความเชื่อ ซึ่งการปรากฏชุมชนและโบราณสถานหนาแน่นบนเทือกเขาพนมดงรักฝั่งตะวันออกนี้อาจสัมพันธ์กับปัจจัยหลักในการเลือกที่ตั้งถิ่นฐานหรือที่ตั้งศาสนสถานซึ่งมีลักษณะสอดคล้องกับความหมายของภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์และสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ซึ่งได้รับอิทธิพลมาจากคติความเชื่อ รวมทั้งปัจจัยอื่นที่สำคัญคือความสามารถในการเข้าถึงทรัพยากรและวัตถุดิบในการก่อสร้างศาสนสถานในบริเวณนี้ด้วย