การวิเคราะห์โลกทัศน์เกี่ยวกับสัตว์ในภาษิตล้านนา

บทคัดย่อ

บทความนี้รวบรวมและจัดประเภทของสัตว์ที่ปรากฏในภาษิตล้านนา รวมไปถึงการวิเคราะห์โลกทัศน์ของคนล้านนาที่มีต่อสัตว์ผ่านภาษิตล้านนา โดยใช้ข้อมูลจากหนังสือภาษิตล้านนาของ สมร เจนจิจะ ปี พ.ศ. 2547 ผลการศึกษาพบว่า การรวบรวมและจัดประเภทของสัตว์มีจำนวน 141 ภาษิตมีสัตว์ 34 ชนิด ดังนี้ 1) สัตว์บก ได้แก่ กวาง เก้ง กระรอก แรด พังพอน แพะ ควาย ช้าง ม้า แมว วัว สุนัข เสือ และหนู 2) สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ ได้แก่ เขียด เต่า และอึ่งอ่าง 3) สัตว์น้ำ ได้แก่ ปู และ ปลา 4) สัตว์เลื้อยคลาน คือ งู 5) สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังขนาดเล็ก คือ แมงกับแมลง ได้แก่ จิ้งหรีด แมงกะชอน แมงเม่า ตัวบุ้ง ตัวเพลี้ย ผึ้ง มด แมงแกง แมงมุม แมงงุน (แมลงวัน) และหนอน และ6) สัตว์ปีก ได้แก่ ไก่ เป็ด และนก

            จากการศึกษาประเภทของสัตว์ซึ่งเป็นที่นิยมสูงสุดห้าอันดับแรกในภาษิตล้านนา พบว่าหมาเป็นสัตว์ที่ได้รับการกล่าวถึงมากที่สุด พบ 31 ภาษิต และสัตว์ที่ได้รับการกล่าวถึงระดับรองลงมา ได้แก่ ควาย 22 ภาษิต ปลา 20 ภาษิต ช้าง 19 ภาษิต และแมงกับแมลง 18 ภาษิต และการวิเคราะห์เกี่ยวกับความหมายแฝงที่สะท้อนผ่านประเภทของสัตว์ที่ผู้ศึกษาเลือกมาวิเคราะห์ ต้องเป็นสัตว์ที่ใกล้ชิดกับวิถีชีวิต ความเป็นอยู่ และค่านิยมด้านพฤติกรรมของคนล้านนา ได้แก่ หมา ควาย ปลา ช้าง แมงงุน (แมลงวัน) แมงเม่า ผึ้ง วัว นก ไก่ หนู แมว งู พังพอน อึ่งอ่าง หนอน และม้า

            ผลการศึกษาโลกทัศน์ที่เกี่ยวกับสัตว์มีทั้งหมด 3 ประเด็น ดังนี้ 1) สัตว์ที่มาจากภาษิตล้านนา มีบทบาทที่เป็นทั้งสัตว์ที่นำมาใช้งาน และสัตว์ธรรมชาติ ได้แก่ ควายและวัว เป็นสัตว์ที่มีวิถีชีวิตผูกพันกับคนล้านนา และใช้สัตว์ทั้งสองเหล่านี้ในการประกอบอาชีพเกษตรกรรมและการค้าขาย ส่วนสัตว์ธรรมชาติ คนล้านนามีทัศนะว่า ปลา แสดงถึงความอุดมสมบูรณ์ในเรื่องอาหารการกิน และปลายังเป็นสัตว์ที่ต้องพึ่งพาธรรมชาติเช่นเดียวกับเสือ อีกทั้งเสือและงูควรระมัดวังเป็นพิเศษ เพราะเป็นสัตว์ที่อันตรายต่อคน นอกจากนี้ในธรรมชาติต้องมีบางสิ่งบางอย่างที่พึ่งพาอาศัยกัน และบางสิ่งบางอย่างก็ต้องเป็นศัตรูกัน เพื่อรักษาสมดุลของธรรมชาตินั่นเอง ได้แก่ พังพอนกับงูเห่า อึ่งอ่างกับแมงเม่า และหนอนกับนก 2) ความเชื่อทางวัฒนธรรมจากสัตว์ ในทัศนะของคนล้านนา กล่าวคือ ช้าง เป็นสัตว์ที่มีขนาดใหญ่และมีอำนาจบารมี จึงเปรียบกับสัตว์มงคลและความศักดิ์สิทธิ์ และ3) พฤติกรรมของสัตว์ที่มีบทบาทต่อชาวล้านนานั้น เป็นการมองลักษณะนิสัยที่นำไปเปรียบกับนิสัยของคน ได้แก่ สัตว์เลี้ยง คือหมาและแมว สัตว์ปีก คือ นกและไก่ และ3) สัตว์อื่น ๆ เช่น หนู แมงงุน (แมลงวัน) แมงเม่า ผึ้ง และม้า