จาก “บ้านตลาดขวัญ” สู่ “เมืองนนทบุรี” : พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20-22 ผ่านหลักฐานทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ศิลป์

บทคัดย่อ

เมืองนนทบุรี ชุมชนเกษตรกรรมและย่านตลาดการค้าริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่สำคัญมาตั้งแต่สมัยอยุธยา พัฒนาการการก่อร่างของบ้านเมืองสะท้อนให้เห็นได้จากหลักฐานทางโบราณคดีประเภทต่าง ๆ โดยจากการศึกษาวิเคราะห์สภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์ เอกสารทางประวัติศาสตร์ ทั้งไทยและต่างประเทศ และงานศิลปกรรม รวมถึงหลักฐานทางโบราณคดีที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนบริบทการกระจายตัวของหลักฐาน พบว่า เมืองนนทบุรีระยะแรกเริ่มในช่วงการพัฒนาจาก “บ้าน” สู่ “เมือง” ก่อตัวขึ้นมาจากการเป็นชุมชนเกษตรกรรมริมแม่น้ำเจ้าพระยาสายเก่าหรือคลองอ้อมนนท์ ตั้งแต่ปลายพุทธศตวรรษที่ 20 โดยมีคูคลองเชื่อมโยงระหว่างชุมชน ก่อนที่จะรวมตัวกันและรู้จักในชื่อ “บ้านตลาดขวัญ” พร้อมกับการเริ่มเป็นเมืองอย่างชัดเจนและก้าวกระโดด จากการสร้างปรางค์ประธานขนาดใหญ่ที่วัดปรางค์หลวง บริเวณปากคลองบางม่วง ริมคลองอ้อมนนท์ ซึ่งมีอายุราวครึ่งหลังของพุทธศตวรรษที่ 21 จนกระทั่งได้รับการยกขึ้นเป็น “เมืองนนทบุรี” ในปี พ.ศ. 2092 สมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ด้วยบทบาทของการเป็นเมืองท่าหน้าด่านและแหล่งเสบียงอาหารที่สำคัญ บริเวณฝั่งตะวันออกริมแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งพบกลุ่มพระพุทธรูปหินทรายและใบเสมาหินทรายสีแดง กำหนดอายุได้ในช่วงเวลาเดียวกันกับการตั้งขึ้นเป็นเมือง ในขณะเดียวกันพื้นที่ตอนล่างของคลองอ้อมนนท์ การขุดคลองลัดบางกรวยเชื่อมโยงเส้นทางจากเมืองธนบุรี ส่งผลให้ชุมชนและพื้นที่ทำสวนเกิดการขยายตัวเพิ่มขึ้น สอดคล้องกับการพระพุทธรูปทรงเครื่องน้อยและใบเสมาหินทรายสีแดง สมัยอยุธยาตอนกลาง ที่สะท้อนถึงความเจริญของพื้นที่ในสมัยอยุธยาตอนกลาง เมืองนนทบุรีระยะแรกเริ่มในช่วงการพัฒนาจาก “บ้าน” สู่ “เมือง” จึงมีพื้นที่สำคัญ 3 แห่ง คือ บริเวณบางม่วง บริเวณบ้านตลาดขวัญ (เมืองนนทบุรี) และบริเวณบางกรวย