ไม่เห็นคุณค่าก็กลายเป็นถังขยะ: บทวิเคราะห์คุณค่าหอไตรล้านนา

บทคัดย่อ

หอไตรเป็นธรรมเจดีย์ที่ชาวล้านนาโบราณให้ความเคารพนอบน้อมอย่างสูงสุด ร่องรอยการสร้างสถานที่เก็บคัมภีร์ในล้านนา ซึ่งอาจหมายถึงหอไตรหรือหีบธรรมก็ได้ ปรากฏมาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๗ สมัยหริภุญไชย เมื่อเข้าสู่สมัยราชวงศ์มังรายปกครองล้านนา จึงปรากฏหลักฐานเกี่ยวกับการสร้างหอไตรครั้งแรกในสมัยพระเจ้าติโลกราช (พ.ศ. ๑๙๘๔ – ๒๐๓๐) เมื่อสร้างหอไตรแล้ว มักมีประเพณีถวายหอไตรพร้อมสิ่งของมีค่าต่างๆ รวมถึงที่ดิน ผู้คน ไว้กับวัด เรียก “การเวนทาน” การสร้างหอไตรนั้น เชื่อกันว่าได้อานิสงส์ผลบุญเทียบเท่ากับการที่พระพุทธเจ้าสร้างสมโพธิสมภารเป็นโพธิสัตว์ในอดีตชาติ ทั้งนี้องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมของหอไตรที่ต่างออกไปจากศาสนสถานประเภทอื่น ทำให้เชื่อได้ว่าการสร้างหอไตรมีขึ้นเพื่อให้เป็นสถานที่เฉพาะสำหรับพระธรรม มีนัยหมายถึงการเป็นหนึ่งเดียวกับพระไตรปิฎก และยังพบว่าหอไตรบางหลังถูกสร้างขึ้นให้เป็นสถานที่รักษาไว้ซึ่งไตรสรณคมน์ คือ พระพุทธรูป พระธรรม และพระสงฆ์ เมื่อคนปัจจุบันสมัยไม่เข้าใจในจุดประสงค์การสร้างของคนโบราณสมัย ก็เปลี่ยนแปลงรูปแบบหอไตรให้เป็นดั่งวิหาร อุโบสถ ใช้ประโยชน์จากหอไตรไปในลักษณะห้องสมุด ที่พัก หอฉัน และอื่นๆ ประกอบกับการไม่สามารถเข้าใจตัวอักษรธรรมล้านนาที่จารในใบลานซึ่งถูกเก็บไว้ในหอไตรได้แล้ว หอไตรจึงหมดประโยชน์ไปในที่สุด คลายสถานะจากการเป็นศาสนสถานศักดิ์สิทธิ์ บรรจุไว้ซึ่งคัมภีร์สูงสุดในพุทธศาสนาเป็นถังขยะใบใหญ่ เก็บของเหลือใช้ในวัด มรดกอันทรงคุณค่านี้จึงเต็มไปด้วยหยากไย่และมูลนก และผุพังไปตามกาลเวลา