พัฒนาการและอิทธิพลของคำสอนพระพุทธศาสนา ที่ปรากฏในจารึกและใบเสมาทวารวดีภาคอีสาน

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาประวัติศาสตร์ภาคอีสานในยุคก่อนประวัติศาสตร์ (2) ศึกษาประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในภาคอีสานในยุคทวารวดี และ (3) ศึกษาอิทธิพลของคำสอนพระพุทธศาสนาที่ปรากฏในจารึกและใบเสมาทวารวดีภาคอีสาน งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยศึกษาจากเอกสารและสำรวจภาคสนามในแหล่งโบราณคดีสำคัญ เช่น ภูพระบาท ฟ้าแดดสงยาง เมืองเสมา นครจำปาศรี เป็นต้น วิเคราะห์ด้วยวิธีการพรรณนาเชิงวิเคราะห์
ผลการศึกษาพบว่า พระพุทธศาสนาในภาคอีสานเกิดจากการสั่งสมทางวัฒนธรรมหลายชั้น ได้แก่ (1) ชั้นความเชื่อดั้งเดิมก่อนประวัติศาสตร์ เช่น ความเชื่อเรื่องผี การบูชาบรรพบุรุษ และการใช้หินตั้งหรือเพิงหินในพิธีกรรม ซึ่งเป็นพื้นฐานสัญลักษณ์ของชุมชนท้องถิ่น (2) ชั้นพระพุทธศาสนาทวารวดีที่แพร่จากภาคกลางเข้าสู่อีสาน โดยรูปแบบศิลปกรรม เช่น ใบเสมาและธรรมจักร ถูกปรับให้สอดคล้องกับคติพื้นถิ่นจนเกิดเป็นพุทธศิลป์เอกลักษณ์เฉพาะอีสาน (3) ชั้นคติคำสอนทางพระพุทธศาสนา พบว่า จารึกภาคกลางเน้นหลักธรรมแก่นแกน ได้แก่ อริยสัจ 4 ปฏิจจสมุปบาท และพุทธอุทาน ขณะที่จารึกอีสานเน้นความเชื่อเรื่องบุญ บารมี โลกหน้า พระเมตไตรย์พุทธเจ้า และคติมหายาน ตลอดจนการใช้ใบเสมาเป็นสื่อการสอนแบบภาพ และเกิดเป็นชั้นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และภูมิทัศน์วัฒนธรรม เช่น ภูพระบาท ฟ้าแดดสงยาง นครจำปาศรี ซึ่งใช้ประกอบศาสนกิจต่อเนื่องมานับพันปี แสดงความเชื่อมต่อระหว่างความเชื่อก่อนประวัติศาสตร์ พระพุทธศาสนา และคติศาสนาในสมัยหลัง บทความนี้เสนอแบบจำลองใหม่ของปฏิสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม คือ “แบบจำลองพัฒนาการพระพุทธศาสนาอีสานแบบหลายชั้น” (Layered Cultural Model of Isan Buddhism) ที่อธิบายการพัฒนาพระพุทธศาสนาอีสานในเชิงระบบผ่านความสัมพันธ์ของสัญลักษณ์พื้นถิ่น การผสมผสานศิลปกรรมทวารวดี การเลือกคำสอนให้เหมาะกับสังคม และบทบาทของภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์ซึ่งสะท้อนอัตลักษณ์วัฒนธรรมลุ่มน้ำโขงอย่างชัดเจน และเป็นฐานความรู้สำคัญต่อการอนุรักษ์ใบเสมาและภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์ การตีความมรดกวัฒนธรรม และการศึกษาพุทธศาสนาเชิงพื้นที่ในลุ่มน้ำโขง