นวัตกรรมการพัฒนาสติและอุเบกขา เพื่อลดละกิเลสในชีวิตประจำวัน ตามแนวทางมหาสติปัฏฐานสูตร
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ (1) พัฒนาแบบประเมินการรู้เท่าทันและการลดละกิเลสโดยใช้สติและอุเบกขา (2) ออกแบบและพัฒนาพุทธนวัตกรรมฐานสติและอุเบกขา ในรูปแบบสื่อสถานการณ์สมมุติและกระบวนการฝึก และ (3) ทดลองใช้ ประเมินผล และจัดทำคู่มือการใช้สติและอุเบกขาในชีวิตประจำวัน การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยและพัฒนา (R&D) แบบผสานวิธี (Mixed Methods) แบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่ R1 การศึกษาและพัฒนาเครื่องมือเบื้องต้น D1 การพัฒนาและปรับปรุงนวัตกรรม และ R2–D2 การทดลองใช้และประเมินผล กลุ่มตัวอย่างระยะทดลองประกอบด้วยพระวิปัสสนาจารย์และผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน รวม 35 รูป/คน เก็บข้อมูลด้วยแบบประเมินก่อนและหลังการทดลอง การสัมภาษณ์ และบันทึกสะท้อนตน วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติเชิงพรรณนาและการทดสอบค่าที และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา
ผลการวิจัยพบว่า
1. สามารถพัฒนาแบบประเมินโดยอิงโครงสร้างมหาสติปัฏฐานสูตร 4 ด้าน ได้แก่ กาย เวทนา จิต และธรรม ควบคู่ตัวชี้วัดโลภะ โทสะ และโมหะ ได้แบบประเมิน 3 ชุด ได้แก่ แบบประเมินสติ แบบประเมินอุเบกขา และแบบประเมินการรู้เท่าทันกิเลส ซึ่งผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหาและความเชื่อมั่นในระดับเหมาะสมสำหรับใช้ในการวิจัย IOC มีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 0.90
2. พุทธนวัตกรรมฐานสติ–อุเบกขา ที่ผู้วิจัยพัฒนาขึ้นมีองค์ประกอบสำคัญ 3 ส่วน ได้แก่ 1) คลิปสื่อสถานการณ์สมมติ 2) โปรแกรมฝึกสติ–อุเบกขา 8 สัปดาห์ และ 3) เครื่องมือประเมินการรู้เท่าทันกิเลส โดยองค์ประกอบทั้งหมดเชื่อมโยงกับกลไก “เวทนา–สติ–อุเบกขา–การยับยั้งกิเลส” ตามหลักปฏิจจสมุปบาทและสติปัฏฐาน 4 นวัตกรรมผ่านการรับรองจากผู้ทรงคุณวุฒิพบว่า มีความสอดคล้องเชิงหลักธรรมในระดับสูงมาก ที่ร้อยละ 95
3. ผลจากการทดลองใช้ 8 สัปดาห์ กลุ่มตัวอย่างมีคะแนนการรู้เท่าทันและการลดละกิเลสสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 และสะท้อนพัฒนาการเชิงคุณภาพ ได้แก่ ความสามารถหยุดวงจรเวทนา–ตัณหาได้รวดเร็วขึ้น ลดความรุนแรงของอารมณ์ และรักษาความเป็นกลางของจิตในสถานการณ์กระทบใจ พร้อมจัดทำคู่มือการฝึกเพื่อขยายผล
องค์ความรู้ที่ได้คือ “MEDITATE Model” ซึ่งอธิบายกลไกพัฒนาจิตผ่าน 8 ขั้น ได้แก่ Mindfulness, Equanimity, Defilement Inhibition, Insight, Transformation, Awareness Integration, Training Continuity และ Evaluation อันเป็นการยกระดับมหาสติปัฏฐานสูตรสู่พุทธนวัตกรรมเชิงประจักษ์ที่ตรวจสอบและขยายผลได้ในสังคมร่วมสมัย
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์ มูลนิธิสถาบันธรรมชัย ศูนย์พุทธศาสตร์ศึกษา DCI
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
คัมภีร์
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2539.
บทความ
เกษราภรณ์ เคนบุปผา, กุณฑ์ชลี เพียรทอง, กมลทิพย์ สงวนรัมย์ และสุพัตรา สุขาวห. “การบำบัดโรคซึมเศร้าด้วยการเจริญสติตระหนักรู้ความคิดของผู้ป่วยโรคซึมเศร้าในประเทศไทย: การทดสอบประสิทธิผลของโปรแกรม.” วารสารการพยาบาลจิตเวชและสุขภาพจิต, ปีที่ 37, ฉบับที่ 3, (กันยายน-ธันวาคม 2566): 31-52.
สายฝน สีนอเพีย และรุจิรา ดวงสงค์. “ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความเครียดและภาวะซึมเศร้าในนักศึกษาระดับปริญญาตรี ชั้นปีที่ 1 มหาวิทยาลัยขอนแก่น.” วารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, ปีที่ 14, ฉบับที่ 3, (กรกฎาคม-กันยายน 2564): 10-23.
ภาษาต่างประเทศ
บทความ
Amit Bernstein, Yuval Hadash, and David M. Fresco. “Metacognitive Processes Model of Decentering: Emerging Methods and Insights.” Current Opinion in Psychology, Vol. 28 (August 2019): 245-251.
Annette Lloyd, Ross White, Catrin Eames, and Rebecca Crane. “The Utility of Home-Practice in Mindfulness-Based Group Interventions: A Systematic Review.” Mindfulness, Vol. 9, No. 3 (June 2018): 673-692.
Daisy Dexing Zhang, Eric K. P. Lee, Eva C. W. Mak, C. Y. Ho, and Samuel Y. S. Wong. “Mindfulness-Based Interventions: An Overall Review.” British Medical Bulletin, Vol. 138, No. 1 (June 2021): 41-57.
Emily K. Lindsay and J. David Creswell. “Mechanisms of Mindfulness Training: Monitor and Acceptance Theory (MAT).” Clinical Psychology Review, Vol. 51 (February 2017): 48-59.
Matsorn Kitbumrung and Nanta Sooraksa. “The Development and Validation of Mindfulness Measurement among Thai Buddhist Employees.” Journal of Community Development Research (Humanities and Social Sciences), Vol. 11, No. 1 (January-March 2018): 1-13.
Richa Gawande, My Ngoc To, Elizabeth Pine, Todd Griswold, Timothy B. Creedon, Alexandra Brunel, Angela Lozada, Eric B. Loucks, and Zev Schuman-Olivier. “Mindfulness Training Enhances Self-Regulation and Facilitates Health Behavior Change for Primary Care Patients: A Randomized Controlled Trial.” Journal of General Internal Medicine, Vol. 34, No. 2 (February 2019): 293-302.
Rinske A. Gotink, Rozanna Meijboom, Meike W. Vernooij, Marion Smits, and M. G. Myriam Hunink. “8-Week Mindfulness Based Stress Reduction Induces Brain Changes Similar to Traditional Long-Term Meditation Practice: A Systematic Review.” Brain and Cognition, Vol. 108 (October 2016): 32-41.
Simón Guendelman, Sebastián Medeiros, and Hagen Rampes. “Mindfulness and Emotion Regulation: Insights from Neurobiological, Psychological, and Clinical Studies.” Frontiers in Psychology, Vol. 8 (March 2017): 220.
Tim Whitfield, Thorsten Barnhofer, Rebecca Acabchuk, Avi Cohen, Michael Lee, Marco Schlosser, Eider M. Arenaza-Urquijo, Adriana Böttcher, Willoughby Britton, Nina Coll-Padros, Fabienne Collette, Gaël Chételat, Sophie Dautricourt, Harriet Demnitz-King, Travis Dumais, Olga Klimecki, Dix Meiberth, Inès Moulinet, Theresa Müller, Elizabeth Parsons, Lauren Sager, Lena Sannemann, Jodi Scharf, Ann-Katrin Schild, Edelweiss Touron, Miranka Wirth, Zuzana Walker, Ethan Moitra, Antoine Lutz, Sara W. Lazar, David Vago, and Natalie L. Marchant. “The Effect of Mindfulness-Based Programs on Cognitive Function in Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis.” Neuropsychology Review, Vol. 32, No. 3 (September 2022): 677-702.
Yuval Hadash, Natalie Segev, Galia Tanay, Pavel Goldstein, and Amit Bernstein. “The Decoupling Model of Equanimity: Theory, Measurement, and Test in a Mindfulness Intervention.” Mindfulness, Vol. 7, No. 5 (October 2016): 1214-1226.
