การศึกษาวิเคราะห์สารัตถะเรื่องกาฬะเกษเชิงพุทธปรัชญาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาวรรณกรรมอีสานเรื่องกาฬะเกษ 2) เพื่อศึกษาหลักพุทธปรัชญาเถรวาทที่ปรากฏในวรรณกรรมอีสานเรื่องกาฬะเกษ 3) เพื่อวิเคราะห์สารัตถะเรื่องกาฬะเกษเชิงพุทธปรัชญาเถรวาท การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ด้วยการศึกษาข้อมูลจากวรรณกรรมพื้นบ้านอีสานเรื่องกาฬะเกษ ฉบับของพระอริยานุวัตร พระไตรปิฎก เอกสารวิชาการทางวรรณกรรมและทางพระพุทธศาสนา และงานวิจัยวิจัยที่เกี่ยวข้อง แล้วนำเสนอผลการวิจัยด้วยวิธีการพรรณนาเชิงวิเคราะห์ตามนัยแห่งอุนัย

ผลการวิจัยพบว่า 1) วรรณกรรมอีสานเรื่องกาฬะเกษเป็นนิทานชาดก แก่นของเรื่องเป็นการพลัดพรากและการผจญภัย พระเอกเป็นพระโพธิสัตว์จุติมาในโลกมนุษย์เพื่อชดใช้กรรมเก่า ได้ปราบยักษ์ผู้ชั่วร้ายจนสำนึกบาปสอนให้ประพฤติตนให้อยู่ในศีลธรรม นางมาลีจันทร์เป็นผู้ประพฤติธรรมเคร่งครัดเหมาะสมที่เป็นนางเอกในนิทานธรรม ตัวประกอบที่เป็นมนุษย์ฝ่ายดี เช่น ท้าวเกสนุราชสุริวงศ์ มีพันธมิตรในท้องฟ้าและฟื้นดิน คือ พญาสุบรรณ และพญากุมภัณฑ์ ตัวละครที่เป็นอมนุษย์ที่สำคัญ คือ พญาผีมนต์ บิดานางมาลี กาฬะเกษมีลักษณะเป็นนิทาน ให้ความคิดในรูปนามธรรม เช่น เรื่องของความดี ความชั่ว ความฉลาด ความโง่ ได้เปลี่ยนรูปออกมาเป็นเชิงรูปธรรม ซึ่งก่อให้เกิดความเพลิดเพลินและมีอิทธิพลต่อสังคมคืออิทธิพลภายนอก ได้แก่ การแต่งกายหรือการกระทำ ส่วนอิทธิพลภายใน ได้แก่ อิทธิพลทางความคิด การสร้างค่านิยม ความเชื่อและทัศนคติ 2) พุทธปรัชญาเถรวาทที่ปรากฏในวรรณกรรม เรื่อง กรรมหนักที่พรากโจรจากลูกเมียในชาติก่อน ซึ่งเป็นผลให้ท้าวกาฬะเกษต้องถือกำเนิดในโลกมนุษย์ เป็นแกนสำคัญในการดำเนินเรื่อง คือ ต้องพลัดพรากทุกสิ่งอันเป็นที่รักเป็นการชดใช้กรรม, บุญในเรื่องกาฬะเกษเป็นสิ่งที่ดีที่ทุกคนแสวงหา เป็นความดีที่เน้นคุณธรรม ประเภทของบุญส่วนมากจะกล่าวถึงบุญกิริยาวัตถุ 3 และบุญกิริยาวัตถุ 10 3) ผลของการวิเคราะห์วรรณกรรมเรื่องกาฬะเกษเชิงพุทธปรัชญาเถรวาท คือ กรรมเป็นเรื่องสำคัญในพระพุทธปรัชญาเถรวาทที่แสดงให้เห็นว่า มนุษย์ทุกคนต่างมีวิถีการดำเนินชีวิตที่ไม่เหมือนกัน การดำเนินชีวิตของมนุษย์ล้วนเป็นกรรมที่ก่อไว้ในอดีต ปัจจุบันและจะส่งผลยังอนาคต กรรมที่เกิดขึ้นนั้นจะเป็นกรรมดีหรือกรรมชั่วก็ตามล้วนเกิดจากแสดงออกทางกาย ทางวาจา และทางใจ, บุญ คือ ความดี วิธีทำความดี ความสุข ผลของความดี ความเจริญ เครื่องชำระสันดานของสัตว์ให้ ผ่องแผ้ว บุญ เป็นคำกริยาหมายถึงการกระทำความดี บุญ เป็นคำคุณศัพท์หมายถึงผู้มีความดี ผู้มีความสุข, ศีล คือ ความเป็นปกติ ความเยือกเย็น ความงดเว้นหรือเป็นข้อห้าม บุคคลผู้สิ้นกิเลสอันมีพระอริยบุคคลเท่านั้น จึงเป็นผู้มีศีลอันบริสุทธิ์ กล่าวคือ มีการรักษาศีลอันบริสุทธิ์ที่เต็มเปี่ยมไม่มีด่างพร้อย มีศีลเป็นประมุขและเป็นประธานแห่งธรรมทั้งหลาย และปัญญาคือความรอบรู้ ความรู้ทั่ว ความรู้แจ้งเห็นจริงซึ่งอริยสัจ 4 มีทุกขอริยสัจ ไตรลักษณ์มีอนิจจลักษณะ เป็นต้น ปัญญาในพุทธปรัชญาเถรวาทจึงหมายถึงวิปัสสนาญาณที่ประกอบด้วยกุศลจิตเป็นปัญญา และปัญญามีลักษณะของความรู้ตามความเป็นจริง