สิทธิของผู้ต้องหาในการเข้าถึงพยานหลักฐานในชั้นสอบสวน: หลักประกันขั้นพื้นฐานในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ที่จะมุ่งวิเคราะห์ถึงประเด็นปัญหาและเสนอแนวทางในการเสริมสร้างหลักประกันขั้นพื้นฐานในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา โดยเฉพาะสิทธิของผู้ต้องหาในการเข้าถึงพยานหลักฐานในชั้นสอบสวนโดยเน้นให้มีการปรับปรุงกฎหมายและในการสอบสวนให้ชัดเจน โปร่งใส และเป็นธรรมมากยิ่งขึ้น เพื่อให้ผู้ต้องหาสามารถเข้าถึงพยานหลักฐานที่เกี่ยวข้องได้อย่างแท้จริง และเพื่อยกระดับมาตรฐานของกระบวนการยุติธรรมทางอาญาไทยให้สอดคล้องกับหลักสากลในด้านสิทธิมนุษยชนและความยุติธรรม โดยเป็นการศึกษาเชิงคุณภาพด้วยการศึกษาค้นคว้าข้อมูลจากหนังสือ ตำรา บทความ วิชาการ งานวิจัยและเอกสาร รวมถึงสื่ออิเล็กทรอนิกส์ โดยนำข้อมูลมาวิเคราะห์ สังเคราะห์และใช้วิธีเรียบเรียงแบบพรรณนาความ เพื่อให้ได้มาซึ่งแนวทางในการพัฒนากฎหมายที่เกี่ยวข้องกับสิทธิของผู้ต้องหาในการเข้าถึงพยานหลักฐานในชั้นสอบสวน

ผลการศึกษาพบว่า สิทธิของผู้ต้องหาในการเข้าถึงพยานหลักฐานในชั้นสอบสวนถือเป็นหลักประกันขั้นพื้นฐานที่มีความสำคัญยิ่งในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อให้ผู้ต้องหาสามารถใช้สิทธิในการต่อสู้คดีได้อย่างเป็นธรรมและมีประสิทธิภาพ ซึ่งหลักการนี้สะท้อนให้เห็นถึงการเคารพสิทธิมนุษยชน หลักนิติธรรม และหลักความเสมอภาคในกระบวนการยุติธรรม ซึ่งได้รับการรับรองไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา ตลอดจนกฎหมายระหว่างประเทศ เช่น กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (ICCPR)

อย่างไรก็ตาม ในการเข้าถึงพยานหลักฐานของผู้ต้องหาในชั้นสอบสวนยังเผชิญข้อจำกัด โดยเฉพาะสิทธิของผู้ต้องหาในการเข้าถึงพยานหลักฐานในชั้นสอบสวน เนื่องจากในการเปิดเผยพยานหลักฐานยังไม่มีการบัญญัติรองรับไว้อย่างชัดเจน ซึ่งส่งผลให้เกิดการกระทบต่อสิทธิของผู้ต้องหาที่ไม่สามารถเข้าถึงพยานหลักฐานได้ โดยเฉพาะหลักฐานซึ่งอยู่ในการครอบครองของพนักงานสอบสวน อาจมีผลต่อการต่อสู้ของผู้ต้องหา อย่างไรก็ตาม แม้ว่าประเทศไทยจะ มีการรับรองสิทธิของผู้ต้องหาไว้ในระดับหนึ่งแล้วก็ตาม แต่จากการศึกษากลับพบว่า ผู้ต้องหามักไม่ได้รับอนุญาตให้เข้าถึงพยานหลักฐาน โดยเจ้าหน้าที่อ้างว่าเป็นความลับทางราชการ หรือเป็นการป้องกันไม่ให้มีการทำลายพยานหลักฐาน ด้วยเหตุนี้อาจส่งผลให้ผู้ต้องหาไม่สามารถใช้สิทธิในการต่อสู้คดีได้อย่างเป็นธรรมและมีประสิทธิภาพ ผู้ศึกษาจึงมีข้อเสนอแนะดังนี้ (1) ควรแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 134/1 โดยบัญญัติให้ชัดเจนว่าผู้ต้องหามีสิทธิขอเข้าถึงพยานหลักฐานที่มีผลต่อคดี (2) จัดให้มีแนวปฏิบัติเรื่องการเปิดเผยพยานหลักฐานอย่างเป็นระบบ เช่น การจัดทำบัญชีพยานหลักฐานที่สามารถเปิดเผยได้ (3) พัฒนาระบบการเก็บและเปิดเผยพยานหลักฐานผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์เพื่อความสะดวกรวดเร็วและโปร่งใส เนื่องจากเป็นรูปแบบที่ตรวจสอบได้ง่าย อาทิ จัดทำเป็นไฟล์ดิจิทัล และ (4) ส่งเสริมความรู้ด้านสิทธิมนุษยชนให้แก่พนักงานสอบสวนและเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง