ศรีนาคาโมเดล : การพัฒนาวิสาหกิจชุมชนศรีนาคาสู่เศรษฐกิจเกื้อกูล ตำบลบ้านนา อำเภอศรีนครินทร์ จังหวัดพัทลุง

บทคัดย่อ

ตำบลบ้านนา อำเภอศรีนครินทร์ จังหวัดพัทลุง มีทรัพยากรธรรมชาติและภูมินิเวศป่าเขาที่อุดมสมบูรณ์ แต่คนในชุมชนเผชิญญหาความยากจนในหลายมิติ เช่น การขาดกลไกการจัดการทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างอุดมสมบูรณ์ให้เกิดมูลค่าทางเศรษฐกิจ การพึ่งพาอาชีพเกษตรกรรมเชิงเดี่ยวที่มีความเสี่ยงสูงจากราคาผลผลิตที่ผันผวนตามฤดูกาล ขาดโอกาสในการเข้าถึงทักษะอาชีพและช่องทางตลาด รวมถึงครัวเรือนจำนวนมากไม่มีกลไกรองรับความเสี่ยงทางเศรษฐกิจและสังคม งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อเสนอศรีนาคาโมเดล ซึ่งเป็นรูปแบบการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากผ่านกระบวนการจัดตั้งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนศรีนาคาสู่เศรษฐกิจเกื้อกูลเพื่อแก้ไขปัญหาความยากจน โดยใช้กลไกทางเศรษฐกิจเพื่อเสริมสร้างศักยภาพของชุมชน และยกระดับคุณภาพชีวิตของกลุ่มคนจนในระยะยาว ผู้เข้าร่วมโครงการคือ กลุ่มคนจนในตำบลบ้านนา ผู้เข้าร่วมกิจกรรมอบรมเชิงปฏิบัติการจำนวน 65 คน การจัดตั้งกลุ่มศรีนาคาเป็นวิสาหกิจชุมชนที่มุ่งเน้นการสร้างคุณค่าร่วมผ่านความร่วมมือของภาควิชาการ ภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และภาคการสื่อสารสาธารณะ และเน้นการพัฒนาศักยภาพให้สามารถผลิตผ้าพิมพ์ลายย้อมสีธรรมชาติที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยใช้ทรัพยากรท้องถิ่นในการสร้างผลิตภัณฑ์ที่มีอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมร่วมกับวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ด้วยประบวนการดังนี้ 1) การสร้างพลังร่วมของกลุ่มและภาคีเครือข่าย โดยการสนทนากับผู้นำชุมชน ประชุมกลุ่มย่อย เวทีระดมความคิดเห็น เพื่อพูดคุยแลกเปลี่ยนปัญหา โอกาส และแนวทางการพัฒนาท้องถิ่นร่วมกัน ด้วยการอบรมเชิงปฏิบัติการและสร้างทักษะอาชีพด้านการทำผ้าบาติกย้อมสีธรรมชาติ 2) การเรียนรู้การเตรียมสีย้อมสีจากวัตถุดิบธรรมชาติในท้องถิ่น การเรียนรู้เกี่ยวกับพืชที่สามารถนำมาใช้เป็นวัตถุดิบที่มีอยู่ในชุมชน สำหรับการย้อมสีธรรมชาติ 3) การเรียนรู้การสกัดสีจากวัตถุดิบในธรรมชาติในท้องถิ่นและสารช่วยติดสี การถ่ายทอดเทคนิคการสกัดสีจากวัตถุดิบธรรมชาติในท้องถิ่นและกระบวนการทำแม่พิมพ์กาบหมากและแม่พิมพ์ไม้ผสมโลหะ 4) การอบรมเชิงปฏิบัติการการพิมพ์ลายและออกแบบผลิตภัณฑ์ การเสริมสร้างทักษะการออกแบบลวดลายผ้าให้มีเอกลักษณ์ท้องถิ่น โดยให้ความรู้เรื่องทฤษฎีสี การเลือกคู่สี การออกแบบลาย และร่วมแสดงความคิดเห็นเพื่อค้นหาอัตลักษณ์ของผ้าศรีนาคา การทำต้นแบบแม่พิมพ์ และการทดลองใช้แม่พิมพ์จริงบนผ้า 5) การออกแบบผลิตภัณฑ์ให้เหมาะสมกับตลาด ผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบมี 9 ประเภท ได้แก่ ผ้าบาติกย้อมสีธรรมชาติ ผ้าพันคอ ผ้าเช็ดหน้า หมวก เสื้อยืด กางเกง ชุดเดรส กระเป๋า และสมุดทำมือ 6) การพัฒนากระบวนการผลิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยนำหลักการลด-หมุนเวียน-ใช้ซ้ำมาใช้ในการวางระบบการผลิต 7) การสร้างเครือข่ายและพัฒนาตลาด โดยเปิดโอกาสทางการตลาด ผ่านการเชื่อมโยงกับภาคีภายนอกในทุกระดับ โดยเฉพาะภาคการศึกษา ภาครัฐ ภาคเอกชน และองค์กรภาคประชาสังคม 8) การพัฒนาเครือข่ายความร่วมมือ โดยสร้างเครือข่ายความร่วมมืออย่างต่อเนื่อง ทั้งกับหน่วยงานภาครัฐ เช่น กรมส่งเสริมอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยทักษิณ รวมถึงองค์กรที่ไม่ใช่หน่วยงานของรัฐไม่แสวงหาผลกำไร และภาคธุรกิจ และ 9) การถ่ายทอดองค์ความรู้กลับสู่ชุมชน ผ่านกิจกรรมเชิงปฏิบัติการในโรงเรียน การจัดเวทีเรียนรู้ภายในหมู่บ้าน โดยให้ผู้มีประสบการณ์เป็นพี่เลี้ยงแก่สมาชิกใหม่ในกลุ่มส่งผลให้มีการจัดตั้งวิสาหกิจชุมชนศรีนาคาสู่เศรษฐกิจเกื้อกูล ซึ่งเป็นศูนย์เรียนรู้ในพื้นที่ตำบลบ้านนา รายได้สุทธิต่อเดือนเพิ่มขึ้นจาก 1,478.83 บาท เป็น 5,886.83 บาท มีผลิตภัณฑ์ผ้าพิมพ์ลายย้อมสีธรรมชาติที่สะท้อนอัตลักษณ์ชุมชน และการออกแบบกิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้ที่เชื่อมโยงกับภูมินิเวศท้องถิ่นซึ่งเน้นกระบวนการผลิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม การเสริมสร้างศักยภาพด้านการจัดการและการตลาดจนสามารถขยายช่องทางการจัดจำหน่าย และสร้างการรับรู้แบรนด์ผ่านการเชื่อมโยงเครือข่ายระดับประเทศและนานาชาติ ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่าการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืนจำเป็นต้องใช้กลไกการมีส่วนร่วมของชุมชน การบูรณาการภูมิปัญญาท้องถิ่นกับองค์ความรู้สมัยใหม่ และการสนับสนุนจากภาคีเครือข่ายที่หลากหลาย นอกจากนี้ยังสามารถประยุกต์ใช้ศรีนาคาโมเดลเป็นโมเดลทางเลือก เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากด้วยทุนทางธรรมชาติและวัฒนธรรมอย่างยั่งยืนในพื้นที่ที่มีบริบทคล้ายคลึงกันได้