แนวทางการออกแบบพื้นที่อ่านหนังสือในห้องสมุดสาธารณะเพื่อผู้สูงอายุ: กรณีศึกษา กรุงเทพมหานคร

บทคัดย่อ

ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ โดยเฉพาะในเขตกรุงเทพมหานครซึ่งมีจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มสูงขึ้นต่อเนื่อง พื้นที่สาธารณะอย่างห้องสมุดจึงต้องปรับตัวให้รองรับความต้องการเฉพาะของผู้ใช้งานกลุ่มนี้ อย่างไรก็ตาม ห้องสมุดส่วนใหญ่ยังขาดแนวทางออกแบบพื้นที่อ่านหนังสือที่เหมาะสม ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและการเข้าถึงบริการของผู้สูงอายุ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) เพื่อศึกษาพฤติกรรมการใช้พื้นที่อ่านหนังสือของผู้สูงอายุในห้องสมุดในเขตกรุงเทพมหานคร (2) เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยทางกายภาพที่มีผลต่อการใช้พื้นที่อ่านหนังสือของผู้สูงอายุในเขตกรุงเทพมหานคร (3) เพื่อเสนอแนวทางการออกแบบพื้นที่อ่านหนังสือในห้องสมุดที่เหมาะสมกับผู้สูงอายุในเขตกรุงเทพมหานคร โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน การเก็บข้อมูลเชิงปริมาณด้วยแบบสอบถามจากกลุ่มตัวอย่างผู้สูงอายุจำนวน 100 ราย และการเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพจากแบบสังเกตและสัมภาษณ์เชิงลึกในห้องสมุด 5 แห่ง ซึ่งผ่านการตรวจสอบความตรงตามเนื้อหาและหาค่าความเชื่อมั่น โดยผู้เชี่ยวชาญทางด้านการออกแบบภายใน 3 ท่าน งานวิจัยนี้วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณโดยใช้สถิติเชิงพรรณนาร่วมกับสถิติเชิงอนุมาน และเชิงคุณภาพโดยวิธีการวิเคราะห์เนื้อหา ผลการศึกษาพบว่า ผู้สูงอายุส่วนใหญ่มีพฤติกรรมการใช้พื้นที่อ่านหนังสือในห้องสมุดเพื่อการพักผ่อนจิตใจมากกว่าการค้นคว้าหรือศึกษาข้อมูล โดยนิยมพื้นที่ที่เงียบสงบ มีแสงธรรมชาติ และอยู่ใกล้ทางเข้าเพื่อให้รู้สึกปลอดภัย ซึ่งสะท้อนความต้องการด้านความสบายทางกายและอารมณ์ในการใช้งาน พฤติกรรมดังกล่าวสัมพันธ์กับปัจจัยทางกายภาพของพื้นที่ที่ส่งผลต่อความพึงพอใจของผู้สูงอายุ โดยเฉพาะแสงสว่างที่นุ่มนวลไม่แยงตา เฟอร์นิเจอร์ที่สอดคล้องกับสรีรศาสตร์ การเข้าถึงที่สะดวกปลอดภัย และสภาพแวดล้อมที่สะอาด โปร่งโล่ง และเงียบสงบ อย่างไรก็ตาม ยังพบข้อจำกัดในบางด้าน เช่น เฟอร์นิเจอร์ที่ไม่เหมาะกับสรีระ ป้ายบอกทางที่มีขนาดเล็ก และอุปสรรคด้านการเข้าถึงในบางพื้นที่ของห้องสมุด ผลการศึกษาดังกล่าวนำไปสู่แนวทางการออกแบบพื้นที่อ่านหนังสือที่เหมาะสมกับผู้สูงอายุ โดยควรยึดหลักการออกแบบเพื่อทุกคน (Universal Design) ในการออกแบบห้องสมุดให้ตอบโจทย์ความหลากหลายของผู้สูงวัย และมีศักยภาพในการยกระดับแนวปฏิบัติด้านการออกแบบพื้นที่สาธารณะเพื่อเตรียมความพร้อมสู่สังคมสูงวัยอย่างยั่งยืน