พระพุทธรัศมี วัดโพธิสมภรณ์ อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี : วิเคราะห์รูปแบบและกำหนดอายุ

บทคัดย่อ

“พระพุทธรัศมี” พระพุทธรูปสำริดปางมารวิชัยประดิษฐานในอุโบสถวัดโพธิสมภรณ์ อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี ตามประวัติกล่าวว่าพระธิดาแห่งกษัตริย์ล้านช้างสร้างถวายเป็นพุทธบูชาแก่วัดในเมืองหนองคาย  ในปีพ.ศ. 2460 วัดโพธิสมภรณ์ได้อัญเชิญพระพุทธรัศมีจากเมืองหนองคายมาประดิษฐานเป็นพระประธานในอุโบสถ ต่อมาเจ้าคุณธรรมเจดีย์ถวายนามพระพุทธรูปว่า พุทธรัศมี พระพุทธรัศมีปรากฏจารึกที่ฐานระบุปี จ.ศ.1065 ซึ่งตรงกับปี พ.ศ. 2246 และแสดงพุทธลักษณะแบบศิลปะล้านช้าง บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์รูปแบบศิลปกรรมและกำหนดอายุด้วยวิธีวิจัยประวัติศาสตร์ศิลปะ เพื่อหาคำตอบว่าพระพุทธรัศมีวัดโพธิสมภรณ์แสดงพุทธลักษณะศิลปะล้านช้าง สกุลช่างเวียงจันทน์แท้จริงหรือไม่

             พุทธลักษณะสำคัญของพุทธรูปศิลปะล้านช้างที่มีอายุในช่วงพุทธศตวรรษที่ 22 - 23 คือ พระพักตร์ป้อม พระหนุเสี้ยมเล็กน้อย พระรัศมีเป็นเปลวขนาดใหญ่ประดับอัญมณี พระเกศาเม็ดเล็ก พระเนตรเปิดหรี่ลงต่ำ พระขนงโก่งเป็นสันยกขึ้นมาเป็นเส้นคู่ ปลายพระนาสิกตัดตรง พระโอษฐ์บาง ริมพระโอษฐ์บนเป็นร่องเล็กน้อย พระวรกายค่อนข้างอวบอ้วน พระอุระแบน ครองจีวรห่มเฉียงเห็นเม็ดพระถันทั้ง 2 ข้าง นิ้วพระหัตถ์ใหญ่ ปลายนิ้วพระหัตถ์ทั้ง 4 ยาวเสมอกัน พระสังฆาฎิยาวจรดพระนาภี ซึ่งพระพุทธรูปกลุ่มนี้มีประวัติการสร้างเกี่ยวโยงกับกษัตริย์หรือราชวงศ์ล้านช้างในช่วงพุทธศตวรรษที่ 23  ที่ปรากฏจำนวนมากในเวียงจันทน์ สปป.ลาว ตัวอย่างพระพุทธรูปสำคัญ เช่น พระเจ้าองค์ตื้อ วัดองค์ตื้อมะหาวิหาน วัดอินแปง เวียงจันทน์ สปป.ลาว การสร้างพระพุทธรูปสำริดระยะหลังนิยมประดับอัญมณีบนพระรัศมีของพระพุทธรูป ตัวอย่างเช่น พระรัศมีพระพุทธรูปหลวงพ่อพระใสที่วัดโพธิ์ชัย อำเภอเมือง จังหวัดหนองคาย

            ผลการศึกษาพบว่า พระพุทธรัศมี วัดโพธิสมภรณ์ แสดงพุทธลักษณะสำคัญของศิลปะล้านช้าง คือ พระรัศมีเป็นเปลวขนาดใหญ่ประดับอัญมณี เพชรพลอยแก้วสีต่างๆ พระขนงโก่งเป็นสันยกขึ้นมาเป็นเส้นคู่ ปลายพระนาสิกตัดตรง พระโอษฐ์บาง ริมพระโอษฐ์บนเป็นร่องเล็กน้อย ปลายนิ้วพระหัตถ์ทั้ง 4 ยาวเสมอกัน พระวรกายบางพระอุระแบน พระสังฆาฏิเป็นแผ่นแบนยาวถึงพระนาภี ซึ่งกำหนดอายุไว้ที่ต้นพุทธศตวรรษที่ 23 สอดรับการจารึกปรากฏที่ฐานพระพุทธรัศมีปี พ.ศ. 2246 ดังนั้น พระพุทธรัศมีในอุโบสถวัดโพธิสมภรณ์ อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี จึงเป็นพระพุทธรูปศิลปะล้านช้าง สกุลช่างเวียงจันทน์ และเป็นพระพุทธรูปสำคัญและมีคุณค่าทางศิลปกรรมของชาวจังหวัดอุดรธานีจวบจนปัจจุบันพระพุทธรูปโบราณสืบไป