การศึกษากระบวนการสร้างสรรค์หัวโขนตามแนวช่างประณีตศิลป์ไทย : กรณีศึกษานายสมศักดิ์ แย้มสกุล

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสามารถด้านศิลปะสาขาหัตถศิลป์ในการประดิษฐ์หัวโขนและเครื่องศิราภรณ์ของนายสมศักดิ์ แย้มสกุล และวิเคราะห์กระบวนการสร้างสรรค์ผลงานตามหลักช่างประณีตศิลป์ไทย การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพด้วยวิธีการศึกษารายกรณีเดี่ยว โดยเลือกนายสมศักดิ์ แย้มสกุล เป็นผู้ให้ข้อมูลหลักแบบเจาะจง เก็บรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาเอกสาร การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสังเกตการปฏิบัติงานจริง ณ สถานที่ปฏิบัติงานของนายสมศักดิ์ แย้มสกุล ตำบลหมากแข้ง อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี โดยอาศัยข้อมูลจากประสบการณ์การประกอบอาชีพในช่วง พ.ศ. 2548–2565 เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้างแบบสังเกตการณ์ภาคสนาม และอุปกรณ์บันทึกภาพและเสียง ทั้งนี้ ตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลด้วยการตรวจสอบแบบสามเส้าด้านวิธีการและการตรวจสอบข้อมูลย้อนกลับกับผู้ให้ข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา และนำเสนอผลในลักษณะพรรณนาวิเคราะห์ผลการศึกษาพบว่า นายสมศักดิ์ แย้มสกุล มีความรู้ความสามารถในการประดิษฐ์หัวโขนและเครื่องศิราภรณ์ โดยได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้จากครูช่างผู้เชี่ยวชาญและนำมาพัฒนาเป็นองค์ความรู้เฉพาะตน สามารถสร้างสรรค์ผลงานทั้งในแนวอนุรักษ์และแนวสร้างสรรค์และมีความเชี่ยวชาญในกระบวนการช่างประณีตศิลป์ 10 ประการ สามารถดำเนินการได้ด้วยตนเองทุกขั้นตอน ส่งผลให้สามารถควบคุมคุณภาพ รูปทรง และความงามของผลงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผลงานมีลักษณะเด่นด้านผลงานมีลักษณะเด่นด้านความประณีต ความสมจริงของรูปทรงและรายละเอียด ตลอดจนการถ่ายทอดลักษณะของตัวละครได้อย่างชัดเจน อีกทั้งสะท้อนการผสมผสานระหว่างการอนุรักษ์ภูมิปัญญาดั้งเดิมกับการประยุกต์ใช้เทคนิคและวัสดุสมัยใหม่อย่างเหมาะสม อันเป็นแนวทางในการสืบสานและพัฒนาศิลปหัตถกรรมไทยให้คงอยู่ในสังคมร่วมสมัย