พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับความเป็นศูนย์กลางจักรวาลเชิงสัจนิยม ณ พระเจดีย์ประธานวัดบวรนิเวศวิหาร

บทคัดย่อ

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของชาวตะวันตกได้เจริญขึ้นมาก เป็นผลมาจากการปฏิวัติอุตสาหกรรมในศตวรรษที่ 18 รัชกาลที่ 4 ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่มีวิสัยทัศน์ยาวไกล ทรงเล็งเห็นความจำเป็นที่สยามจะต้องปรับตัวในทุกๆด้าน ทั้งการเปิดรับวิทยาการสมัยใหม่ การพัฒนาระบบการบริหารบ้านเมืองและสังคม แม้แต่ทางด้านศาสนา พระองค์ก็ทรงปรับเปลี่ยนใหม่ โดยทรงเลือกเน้นสิ่งที่เป็นแก่นธรรมะของพระพุทธศาสนาโดยตรง และตัดสิ่งที่ทรงเห็นว่าเหลวไหลไร้สาระออกไป

พระเจดีย์ประธานวัดบวรนิเวศฯเป็นตัวอย่างของการใช้โลกทัศน์แบบสมัยใหม่เข้ามาผสมผสานกับแนวความเชื่อดั้งเดิมตามระบบไตรภูมิ ประติมากรรมช้าง ม้า สิงห์ โค อันเป็นสัตว์ประจำทิศที่อยู่ริมขอบสระอโนดาต ล้อมรอบเขาพระสุเมรุอันเป็นศูนย์กลางจักรวาล ถูกแทนที่ด้วยประติมากรรมสิงโต อันเป็นตัวแทนของชาติอังกฤษ ม้า ที่ถูกใช้เป็นตัวแทนของชาติฝรั่งเศส นกอินทรี อันเป็นสัญลักษณ์ของสหรัฐอเมริกา และช้างซึ่งเป็นตัวแทนของแคว้นล้านช้าง (และมัดฟ่อนข้าวอันหมายถึงล้านนา) เป็นการปรับปรุงแนวความคิดแบบไตรภูมิเข้าสู่แนวความคิดของลัทธิจักรวรรดินิยม ขณะเดียวกันก็ประกาศความเป็นศูนย์กลางจักรวาลของพระพุทธศาสนา อันแทนที่ด้วยเจดีย์ประธาน สัญลักษณ์แทนแกนกลางของโลกเหนือเหล่าชนนอกศาสนาและอาณานิคมต่างๆของสยาม