การพัฒนาหอจดหมายเหตุแม่ชีไทยออนไลน์ เพื่อการจัดการองค์ความรู้และการสร้างคุณค่าทางสังคม
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
แม่ชีไทยได้ทำคุณูปการต่อพระพุทธศาสนาและสังคมไทยอย่างกว้างขวาง ผ่านบทบาทและผลงานในหลายมิติ ทั้งในด้านศาสนา การศึกษา และการพัฒนาสังคม แต่ปัญหาคือ การขาดระบบฐานข้อมูลที่เป็นมาตรฐาน ข้อมูลกระจัดกระจาย ไม่ถูกนำเสนออย่างเป็นระบบ งานวิจัยนี้จึงค้นหาแนวทางสำหรับการจัดการองค์ความรู้และการสร้างคุณค่าทางสังคม โดยมีวัตถุประสงค์สองประการ คือ (1) เพื่อวิเคราะห์และจัดหมวดหมู่สาระสำคัญจากหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับบทบาทและผลงานของแม่ชีไทย ที่สะท้อนคุณค่าในเชิงศาสนาและสังคม และ (2) เพื่อพัฒนารูปแบบการจัดการองค์ความรู้ในลักษณะหอจดหมายเหตุแม่ชีไทยออนไลน์เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้การวิเคราะห์เอกสาร และการวิเคราะห์เนื้อหาตามแนวทางของ Glenn A. Bowen แหล่งข้อมูลหลัก ได้แก่ วารสาร “แม่ชีสาร” หนังสือชีวประวัติ และเอกสารจากมูลนิธิสถาบันแม่ชีไทย ส่วนแหล่งข้อมูลรอง ได้แก่ บทความวิจัย รายงานการประชุม และแนวทางสากลด้านการจัดการจดหมายเหตุ
ผลการวิจัยพบว่า ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับแม่ชีไทยสามารถจัดกลุ่มเป็น 4 มิติ ได้แก่ (1) มิติศาสนา เช่น การเผยแผ่พระพุทธศาสนา การฝึกอบรมคุณธรรม และการเป็นแบบอย่างด้านศีลธรรม (2) มิติการศึกษา ได้แก่ การจัดตั้งโรงเรียนพระพุทธศาสนา การเผยแพร่ความรู้ และการพัฒนาสื่อการเรียนรู้ (3) มิติการพัฒนาสังคมที่ชัดเจนคือ การส่งเสริมกิจกรรมบำเพ็ญประโยชน์ การพัฒนาชุมชน และการคุ้มครองสิ่งแวดล้อม และ (4) มิติทางวัฒนธรรมและสังคม จะพบมากในกิจกรรมด้านการธำรงรักษาประเพณี การสร้างเครือข่ายสตรี และการมีส่วนร่วมในกิจกรรมสาธารณะ ที่สรุปได้ว่า การดำเนินงานของแม่ชีไทยไม่ได้จำกัดอยู่เพียงมิติศาสนา หากแต่ยังสะท้อนถึงบทบาทในฐานะทุนทางสังคมต่อการพัฒนาสังคมไทยโดยรวม นั่นคือ ผลลัพธ์ที่สำคัญจากงานวิจัยได้แสดงให้ทราบถึงแนวทางการออกแบบและพัฒนารูปแบบหอจดหมายเหตุแม่ชีไทยออนไลน์ให้มีคุณสมบัติเด่น 3 ประการ ได้แก่ (1) ระบบจัดการข้อมูลเชิงดิจิทัลที่สอดคล้องกับมาตรฐานสากล (2) กลไกการบูรณาการองค์ความรู้ที่สนับสนุนการสืบค้นและการใช้ประโยชน์ได้อย่างสะดวก และ (3) การเป็นแหล่งเรียนรู้สาธารณะที่เชื่อมโยงงานวิชาการกับสังคม โดยผลที่เกิดจากข้อค้นพบนี้จะนำไปสู่การสร้างพื้นที่เผยแพร่ชุดความรู้สำหรับนักวิชาการ เยาวชน และสังคมไทย ในการสืบค้นเพื่อนำไปใช้สร้างนวัตกรรม ผลงานเชิงวิชาการ การพัฒนาสังคม ฯลฯ ตลอดจนเป็นแหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์และความเป็นมาของแม่ชีไทย เพราะหอจดหมายเหตุฯ ไม่เพียงทำหน้าที่เก็บรักษาข้อมูล ยังอนุรักษ์หลักฐานสำคัญที่เป็นเครื่องมือในการสร้างคุณค่าและทุนทางสังคมที่ยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์ มูลนิธิสถาบันธรรมชัย ศูนย์พุทธศาสตร์ศึกษา DCI
เอกสารอ้างอิง
• ภาษาไทย
---1. หนังสือ
แม่ชีบุญเลี้ยง แออ่วม. บทบาทแม่ชีไทย. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพมหานคร: สิงห์สุวรรณการพิมพ์, 2532.
วิศปัตย์ ชัยช่วย. การจัดการเอกสาร: หลักการและแนวปฏิบัติในองค์การยุคดิจิทัล. ขอนแก่น: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 2565.
สมสรวง พฤติกุล. แนวทางการบริหารจัดการเอกสารจดหมายเหตุดิจิทัล: หลักและแนวปฏิบัติการจัดการจดหมายเหตุดิจิทัล. นนทบุรี: สำนักบรรณสารสนเทศมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2561.
---2. บทความ
กุสลวัฒน์ คงประดิษฐ์. “การสร้างเครือข่ายหอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยดิจิทัล”, วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, ปีที่ 24, ฉบับที่ 44, (มกราคม - เมษายน 2559): 52-57.
ณัฐนัย ศรีโรจน์, “การพัฒนาเว็บไซต์หอจดหมายเหตุ สถาบันวัฒนธรรมและศิลปะมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ”, วารสารสถาบันวัฒนธรรมและศิลปะ, ปีที่ 16 ฉบับที่ 2 (มกราคม-มิถุนายน 2558): 6-8.
บุหลัน กุลวิจิตร, “การเผยแพร่และประชาสัมพันธ์หอจดหมายเหตุวิทยาลัยของรัฐในประเทศไทย”, วารสารวิจัย สมาคมห้องสมุดแห่งประเทศ, ปีที่ 11 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม 2661): 20-22.
ประจักษ์ วัฒนานุสิทธิ์, “ศึกษาความก้าวหน้าของหอสมุดและหอจดหมายเหตุในเครือรัฐออสเตรเลีย”, วารสารห้องสมุด, ปีที่ 57 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม 2556): 57-60.
ประจักษ์ วัฒนานุสิทธิ์. “ศึกษาความก้าวหน้าของหอสมุดและหอจดหมายเหตุในเครือรัฐออสเตรเลีย”, วารสารห้องสมุด, ปีที่ 57, ฉบับที่ 2, (กรกฎาคม - ธันวาคม 2556): 57-60.
มูลนิธิสถาบันแม่ชีไทย ในพระบรมราชินูปถัมภ์, “คำกราบทูลถวายรายงาน”, วารสารแม่ชีสาร, ฉบับปรับปรุงใหม่, ปีที่ 4 ฉบับที่ 5 (มกราคม - ธันวาคม 2557): 12-13.
มูลนิธิสถาบันแม่ชีไทย ในพระบรมราชินูปถัมภ์, “ผลงาน แม่ชีอาสาพัฒนา”, วารสารแม่ชีสาร, ปีที่ 19, ฉบับที่ 76, (พฤศจิกายน 2531 - มกราคม 2532): 32.
มูลนิธิสถาบันแม่ชีไทย. “บอกข่าวและสรุปผลการประชุม คณะกรรมการบริหารของสถาบันแม่ชีไทย”, วารสารแม่ชีสาร, ปีที่่ 3, ฉบับที่ 13, (กุมภาพันธ์ - เมษายน 2512): 28.
มูลนิธิสถาบันแม่ชีไทย. “วัตถุประสงค์มูลนิธิสถาบันแม่ชีไทย”, วารสารแม่ชีสาร, ปีที่ 6, ฉบับที่ 23, (สิงหาคม - ตุลาคม 2518): 60.
แม่ชีไทย. “แม่ชีศรีสังคม”, วารสารแม่ชีสาร, ปีที่ 2, ฉบับที่ 2, (มกราคม - มิถุนายน 2555): 26-30.
แม่ชีปังลิ้ม แก้วบูชา. “ประสบการณ์และแนวปฏิบัติงานด้านประชาสงเคราะห์”, วารสารแม่ชีสาร, ปีที่ 6 ฉบับที่ 21-22, (กุมภาพันธ์ - กรกฎาคม 2518): 48-54.
สุพร ทิพย์จักร และสุดา ใจแก้ว, “การพัฒนาระบบฐานข้อมูลดิจิทัลจดหมายหตุ มหาวิทยาลัยพะเยา”, วารสาร PULINET Journal, ปีที่ 5 ฉบับที่ 3 (กันยายน-ธันวาคม 2561): 29.
---3. ข้อมูลออนไลน์
จดหมายเหตุ สวทช.. “แนวคิดการออกแบบพัฒนา”. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2567. https://www.nstda.or.th/archives/framework/.
ภัทรดร ภิญโญพิชญ์, “จดหมายเหตุ (Archives): ความหมาย ประวัติ และคุณค่าตามหลักสากล,” หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ, เข้าถึงเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2568, https://main.bia.or.th/100020-2/.
ภัทรดร ภิญโญพิชญ์, “ประวัติศาสตร์ของจดหมายเหตุ: การเดินทางของความทรงจำที่ไม่เคยหยุดนิ่ง,” หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ, เข้าถึงเมื่อ 24 พฤศจิกายน 2568, https://main.bia.or.th/100002/.
สิทธิศักดิ์ รุ่งเจริญสุขศรี. “รากฐาน-มาตรฐาน-การมีส่วนร่วม: พัฒนาการคลังข้อมูลดิจิทัล ศมส. ในรอบ 30 ปีที่ผ่านมา.” sac.or.th, 5 มกราคม 2566. https://www.sac.or.th/portal/th/article/detail/414.
---4. วิทยานิพนธ์
รัชชานนท์ ห้าสังข์. “แนวทางการออกให้บริการจดหมายเหตุ: กรณีศึกษาหอจดหมายเหตุแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช”, วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2565.
• ภาษาต่างประเทศ
---1. บทความ
An, Xiaomi, Wenlin Bai, Hepu Deng, Shuyang Sun, Wenrui Zhong and Yu Dong. “A Knowledge Management Framework for Effective Integration of National Archives Resources in China.” Journal of Documentation, 73 no. 1, (January 2017): 18-34.
Bowen, Glenn A.. “Document Analysis as a Qualitative Research Method.” Qualitative Research Journal, 9 no. 2, (August 2009): 27-40.
Bowen, Glenn A.. “Naturalistic inquiry and the saturation concept: a research note.” Qualitative Research, 8 no. 1, (February 2008): 137-152.
Bowen, Glenn A.. “Supporting a grounded theory with an audit trail: an illustration.” International Journal of Social Research Methodology, 12, no. 4, (September 2009): 305-316.
Noonan, D. & Chute, T., “Data Curation and the University Archives”, American Archivist, Vol. 77 No. 1, (2014): 201-204.
Seelakate, Pimphot, and Chindarat Berpan. Electronic Records Management in the Thai Public Sector in the Digital Age. E-BPJ, 2025. https://doi.org/10.21834/e-bpj.v10iSI27.6833.
Upward, Frank, “Modelling the continuum as paradigm shift in recordkeeping and archiving processes, and beyond-a personal reflection”, Records Management Journal, Vol. 10, No. 3, (December 2000): 122-125.
Upward, Frank, “Structuring the Records Continuum—Part One: Postcustodial Principles and Properties,” Archives and Manuscripts 24, no. 2 (1996): 268–285.
Upward, Frank, “Structuring the Records Continuum—Part Two: Structuration Theory and Recordkeeping,” Archives and Manuscripts 25, no. 1 (1997): 10–35.
Upward, Frank, Sue McKemmish and Barbara Reed. “Archivists and Changing Social and Information Spaces: A Continuum Approach to Recordkeeping and Archiving in Online Cultures.” Archivaria, 72, (Fall 2011): 197-237.
Upward, Frank. “Modelling the Continuum as Paradigm Shift Recordkeeping and Archiving Processes, and Beyound a Personal Reflection.” Records Management Journal, 10 no. 3, (December 2000): 115-139.
